wr... nN

s స ల 6 . లె ప షు 48896922105 |

pean STAM RETA ఎ ఉల క్‌ తాత జెలి కీ

Printed by Y. VENKATESWARA SASTRULU of V. RAMASWAMY SASTRULU శ SONS AT THE ‘VAVILLA’ PRESS,

Madras.—1937 oF \ య. శి + % / ళ్‌ tC YL | ర ౮ | dh | గ Wr ia "1

Toy VENKATESW ARS _ CEN-PEL జ మ న

ఏమని...

| Acc. ౧౫

Date : ee య. | TIRUPATL

శే ధనమె పావనవుంచు నెన్తనమునందు

నెంచ కధికధనంబు వెచ్చించి స్వీయ స జ ముద్ర ణాలయమందు సుముద్రితేమగు

నుకృతులను రవ్యుసువురా జి( బ్రకృతిమధుర నాం ధ్ర భాషామతల్లీక నధికభ' క్రిం బూజణేసెడువావిళ్ళ వూజ్యవంశ్యు

స్త వంక కుశ్వరళా వి ఠీ వేంఠకకునుం స్ట ర 'య ఆగ

| డఖిలసుఖముల నిడి దయనరయుగాత ! స రలాలనలడడాలణలనాలండడాలడాాలాడాం HEME VEN

గ

విద్య నభ్యసించిన నేనును దన్మ తానుసారినై యాయాసూ త్ర ములకడ్‌ నాయావానికి మూలభూతములగు నాయాచింతామణి తద్వివరణ వాక్యములను జూప్రుచు వ్యాఖ్య ానిన వాడ నగుటం జెనీయు, బాలవ్య్యూక రణమునకు మూల మిదియని యిట విస్పరించి (వాయం ట్రైన్‌ గలుగదయ్యె. నామనిచ్ణేకము నేయక తత్తన్నతములను నిరాక రీంచుబ చేతను, వాగనుశాసనాభర్షణుల నె సర్కొనుట చేతను, దన బహుంలతీ.ణపరి శ్రే మను, వాగనుకాసనాధర్వణ గృ ౦థమత వ, థానాను సరణమును వ్య _క్రవజచియే యుండుటం జెనీ పాణిని కాత్య్యాయనుల సూ త్ర వృత్తులంబోలు సూ త్ర వృత్తులు గలిగి శాత్తవద్ధతిని సృకృమముగ నార్గకముగ విషయముల వర్ణించు నవూరషంబగు వ్యా్యాక్ళలరచనా సంవిధాన మాత్మియబహాపరి శ్ర మనిద్ధంబ యగుట సూరి తన వ్యాకృతిని మదువజ్ఞ్ఞంబని య నెనుగాని యవూర్యవిషయసృష్ట్రమను తలంప్రునం గాదనుట స్పష్టము.

ఆదిను (౧౦థి కాం ఛ్రానుశాసనములలోం జిం తామణయు నద్దాని శప గ ంథమగు నధర్వణ కారికలును నా రెండిటికి విషలవివరణం బగు నహూోబలవండితీయమును సంస్కృత భాషలో నుండుటయు మోందుమిక్కి_లి యహోబలవండితీయము రాద్ధాంతనిద్ధాం తపద్ధతిని దున్హాహాముగ నుండుటయు నింకం చెనుంగుబానీలోం గోల యాంధ్ర భొపూభూషణాదులు నిర్వచనములై మొక శృనుము ననుసరింపక కొన్ని కేవల దేశ్యపరములును గొన్ని నిరర్ధకవిషయసంకలితములును గొన్ని విసువ్రుజనించు విష్టలవద్గతి నసమ్మగ, ముగ నిషయవర్హన మొనర్చునవియు నై యువకరింవనివగుటయుం గొన్ని యముద్రి తను లై యడంగియుండు టయు నొక వ్యాకృతియైనం గొంతవటిశేని సమ గృ౦బన(దగినది బాలావ బోధకుం దగినది ౮౨ఖి కాంభ్రనస్వరూవను నెణీంగించునది అతెనుంగున గాన రాకుండుటయుం ఎజ్రా చిన గృంథసరణి పండి తొదరణసానుభ వ సులంబట్టి యప్పటికి శాస్త్ర సరణియె విలువంగలదిగ నోచరమగుటయు క స్ర్రవద్ధతిని గాంధి కాంధ రూపము నెటీ(గించు నిట్టి వ్యాకరణమును దెనుంగున రచియింవం జిన్నయనూంరిని బోత్సహించినవని సం ఖావింవం గు,

7

-ఈవగిదిని బాలురు కంఠస్థము చనీకొొన ననువగు సంగ, హశా స్త పద్ధతిని సూతే త్రో వృత్తులను గాన్చీ వండితహృదయంగమ నుగుగతిని రచించుటను, శ్రూంధి కాంద్రమున కట్టి వ్యాకరణ మొం డనంతరమునను నుదయింవమిని సామాన్యముగ సర్వసమృత మై బాల వ్యాకృతి, సంస్కృత

త యై ( (౭ థావకుం బాణినీయమువలె గాంధి కొంథ మునకు బరమ ప మాణ | UD \ + వ్యాకరణమై యదితప్పనినది తప్పును నదియొవ్పనినది యొప్పును నను భావన వండితలో కమునకును గట్టంచి గ్రాంధి కాం థ ధృన్వరూవ సంవ, కౌళన సరాషధి కారివదవి నధిరోహించ -ఈవిషయ మంకగి సహజము గాని

దగుట కి ందివిషయమునుబటి విళశవవటెడి, WU 6

fz

సంస్కృృతమువ లెః గాక నిచ్చలు వ్యవవోరవళ మున సహాజ ముగ నగు ననేకవిపరిణామములనందు జీవద్బాషయగు అెనుం గున్న దున్నటుల గ ౨థములందుః జొచ్చిన కాలక్రమమున నైన వరిణామా సంఖ్యితకుం బాలై నవదజాలమునం జేసీ వాజ్యయ మనర్థక మగునని కావలయు నాదినుండి లాక్షణికులు గన్ని నియమములం బేనీ కొన్ని జాతులకు మాత్రమే సాధుత్వమును శానీంచుటయు, నట్టయు్య్యూను వ్యవహార మర్గవంతమగు టనొ, కాల కృమమున గ్రొత్త కొత్తగ వోంచెడు ఫావాదులం బక టింపసమర్థమగుపద జాలము పూర్వవూర్వ గ్రాంథి కాం ధ మున సంభ వింపమినొ విరళముగ వాజ్మ యమున వ్యావవో రకేములును గాంధి కాం శ్రానుకరణమున నైన విజాతీయవదములును గలుగుటయుో నట్టివి వ్రమురప్రయు క్షములె యవిజ్ఞాత కారికములై న వీదపంగాని లాతుణేకుల యా మోదము నందకుడుటయు నాంథ ధ్రవ్యాక్ళ తుల యు త్తరో _త్త రాఖివృద్ధి యేతన్తూలక మె యగటయు నాంధ్ర భామా వ్యాక రణతత్వజ్ఞాలకెల్ల తేల్లమెగానః బాచిన లావణికులన్‌ వ్యవ

వారము బవుళ ముగ వొజ్బ యమున సామాన్యము? సంభ వింపకుండC. బాటువడుటయే సం ప్రదాయమగుట స్పష్టమయ్యుడి. ఇట్లగుటం బ్రా చీన లాశు ణక వద్దతినిబట్టి చిన్న యసూారి విరళములగు మవోకవి ప వ్ర యూగము లను సంగ్ర పొందక విడుటయుం, గ్యాచీక్క ప్ర ప యోగ సాథుత్యసంపాద నార్థమైన ప్రాచీనమతములను ని హాకరించటయు. బ్రా చీనములు గాకున్న ను బహళ ప్ర యు_క్టము లగువానిని సంగ, గ్ర పొంచుటయు,

ద్ర

వ్యావహారిక ములమాట తలంవమియు నదుస్ట్రము లే యనందగు. లతుణ క రల పదసాధుతాసాధుతలకు సంబంధించిన వాదోవవాదముల గమ నించినను, వ్యానహాోరికాంధ మునకు లాతణికులకును యుద్ధ మేకాల మునను జగుగుచునే యుండెడిదనుట స్పష్ట్రవడును. మైని వ్రానీన విష యములను గమనించిన బాలవ్యాకృతిని గలకొజంతలనే త్తి చూపుచుం చ్రిసిద్ధ వ్యవహారము వద్య గ, గ ంభములందును డ్రై యో క్టవ్యమె యను శ్రీ శీన్రసాా నాబు (6. గా రాముమూా శ్రిపంతోలు గారి మార్తమును, ధ్ర చుర ప్ర సిద్ధములశే సాధుతగము నంగీకరించు పండితలావ ణీకుండగు సూరి గారివద్ధతీయు సహజములై తవుతమవిధులను దాము నిర్వహించు టలోం గృతకృత్యము లే యనుట సత్య దూర ప్ర పసంగము గాదు, వాజ్మయ మెల్ల బరిశోధించుశ్ర మను బోనిచ్చి యద్దమునందువ లె దాని నగవజుచుచుం ద ద్భాహాస్వయాపమును చేట కెల్లను గావించుటయె వ్యాకరణపరమ ప్ర, వ, రరూజనమగుట ను_త్తరో_త్తర వమాంధ్రమున, గల్తిన వ్యాకృతులు త _త్రీత్పూర్వ కాలిక గాంధి కాం ధ్ర స్వరూపమును వేల్ల. డించునవగుటయు వానినక క్ర మపరిశోథసమున చ్రాంధిక భు భాపాసరిణావు క్రమము సుబోధముగుటయ స్పష్ట్రమె,

ఇట్టిస్థీతిలో గ, ౨థ కాల క్రమము ననుసరింపక మూలగ గ్రుంథవివ యములనెల్లి ముద్దగాం జేసి భోమాసక క మవరిణామం వేని భోధపడని గతిని నా గరకపండితుండగు చిన్న యసౌకియు వ్యాకరణముల పరమ వ్ర యోజనమును గు _ర్హింపక విషయనిరూసణ మొనర్చుట చింత్యమని వోయక పోదు.

కాలక్కమను ననుసరించి యుర్చ డెడు గ్రాంధిక భామూవరిణతిని: సకృమముగ. డెల్పుచు భాహాస కృమపరిణామము నెటింగించుట సోదరి. భాషల ననుసరించి సవిమర్శక జన్యజన కాదుల విచారించుచు 'వ్యుత్ప్తి. ప్రదర్శనముఖమునం బ్రకృతివృత్యయాదివరిణామమును సుబోధము. సేయుట భాపాసంబం థాదిపర్యా లో చన మొనర్చక యిచ్చవచ్చినగతిని బ్రకృతివృత్యయాదివిభాగము చూపుచు వేదమువలె సాధుత్వముసు శానించుట యను వ్యాకరణరచనామాక్షములగు మూంటిలో బాల వ్యాకరణము మూండవ త్రొవనే గతానుగతికముగ ననుసరించె ననుట

స్పష్ట్ర మె ఇట్ల సిద్ధాంత వద్ధ తియె సంస్కృతే వ్యాక రణకర్త రలనుండి యుజ్ణమై యుప్పుట చేతను ద దాాసనాబలమున నాంధ్రమున వ్యాశ్చతు లను వ్యాసీనవారెల్లరును నట్టిమార్లమునే వట్టియన్న వా రగుట చేతను సద్ధాంతవద్ధతికం కె భిన్న ములగు రెండుమార్తములు బహుులానుమూన సంక లితములగుట సిర్ధాంతవద్ధతిని సంగ్కహాసూ త్ర రూవమున విషయ మును విశడీకరించునలవాటునకు లోనై నవండితుల కుపకరింవక రుచిం వనివగుట చేతను నాటినుండి నే: టివటకు. బండితులు వ్రానీన వ్యాకృతులు సామాన్యముగ సిద్ధాంతపద్ధతిని యా శోయించి యున్నననియు నాంధ్రవండితుండగు సూరియు నట్టిపద్దతినే బాలవ్యాకృళని రచించె ననియు డెల్లంబ. సి నాంతేపద్లతిదప్పం దక్కిన రెండును నాంగ్రమున. బరి శ్రమ చేసన వారికే వేద్యములనియు నాంగ్గమునందే యారెంటికి మార్హదర్శకములగు గ్రంథములు గలవుగాన నాంగ్గ మెటుంగని వండితు లమాగ్తములగ డెలిసికొని వ్యా కృతుల రచించుట దుస్పాధ మనియు ననవచ్చు. గతానుగతికముగ నేర్చ్పడిన త్రో త్ర వంబట్టి య క్రొమ ముగ నేవనినేని గికష్టహాందుటయె ప్రై పావీనపండితల. 'కణమైయుండోటం గ త్రగం గ్భషి సే నును యట్టి వానిని వ్రాయుట కష్టపడందు రా! అట్టు వరి ర మించి పనియొొనర్చుట కదియేమి యాముప్పి కమా ! నిరోహాత ' నాత్మ శ కిని మజుచి గోలోయిన వారి కట్టిపని 'సుసాధమని "తోంచునా ? అయినను నొంతవజణ శేని గ్రాంథిక భాషావరిణామ క్రమము గోచరించి యుపకృతి భాహాపరిణామ కృమత త్వజిజ్ఞాసువ్రల “ఫసనేమో యను నూహంబేనీ మూలము నాయాసూ త్ర ముల టీకలకడ వ్రాసి చరాపుచు మూలవమతముతోం బాటుగ వివరణముల మతములంగాూడ సంగ్రహ ముగ గ ంథవి స్తరభీతిని సూచించుచు చ్యాఖ్య వా వాన్‌ తెను౮సతల్లి యడల, నుడుతబ త్తి నగపణిచికోన్న వాడను, ఇంక మిగిలిన భాషా

సోదరీత్వపరీ మాదిక 'మాంగ్లాం దోభయభామాత ర్త ఏజ్ఞాలకు6 'వెందిన చే యగుట బరిత్యజించితిని. కాని ప్రత్య యాదిస్యరూూక యులను వివరించు పట్టులందుం గాంతవణుకు సాహనించి నాయూహలను దెల్పుకొొన్న వా డను. అవ్విషయములు భా ఘాత క్త విమర్శక సద్దాం ంతేసరణి కొక వళ విరుద్ధము గాం దోంచినను సహృదయులు యూవసారస్యము మునేని గమ నించి నను మన్ని ౦ప వుడుకొనువాండను.

B

CC

10

త్త క్లేది యెట్లున్నను నింతటి కొస్త్రవద్ధతివటుత్వ "మెసంగ బాలు రకు థారణ యో గషంబగుగ తిని వ్యాకృతినీ రచించినవా6 డగుటనే బాలవ్యాకర్త యానాం డట్టి గొప్పదనము నందుటయు, నెంటికిని దద్యా ఫ్టికరణాదర్శ ప్ర వ తిబించితయళః కాయుండై థాళ్యతుండై నిల్చి శ్రాఘ్యుండగుటయును సంభ విం చెనన సందియము లేదు.

ఈటీకను వ్రాయుటలో నాకు మదాంధ్ర గురువర్యుల యధర్వణ కారిశా బాలసర సతయ వీఠికలును చింతామణోవిషయపరిశో ధనమును, గుప్వార్థ ప కాశికయు నింక ననేకుల సారస్వత వ్యాసములును బ్రహ శీ, క్రోరాబ్ల రామకృష్ణయ్య, 1. &, గారి భాహాతత్వవిమర్శన గ్రంథ రాజ ములును దోడ్చడినవి గాన న్నాగృంథక_ర్తల కెల్ల వందనముల నర్చించు పాడను,

బ్రహ శ్రి వావిళ్ల రామస్యామిళొ స్త స్తులుఅండ్‌ సన్స్‌ వారి చే బ్రేరితుండనై సానేర్చినరీతి నీచాలవ్యాకృతిన్‌ వి వివరించుట జరిగెంగగాన సోంభ్ర పండితమండలియం దత్యం తాఖమాను లై వారలకు వన్నె వాసులం గవార్చుచు నాంథ భఖభాహాభివగ్షనబద్గకంకణు వై మించు నవ్వా రికి సర్వేళుం డవారీగ నాయు రారో గ్యభా గ్యాదియుతీ త్తరో త్త రాభి వృద్ధిని బ్ర బ,సాదించుగాతవమునియు నాంధ పండిత విమర్శక మండలి సహృద యులై సుందలి గుణ లేశములనే గ్రుపాంచి నను బోత్సహింతురు

గాత 1 మనియు స ని (6 బర మేనుని. శ్రూంజలీనై ప్రార్థించు వాండను.

ఇట్లు విన్న వించుకొను నుజనవండిళవి భేయుండు,

విజయనగరము, విదా(కా దూనీ రామమూ రిశాసి, | — yy 15-6-36 శీ విజయనగర మహారాజసంస్కృృతకళ " శాలాం, ఫ్రా వన్యాసకుండు,

శే]

తత్సమపరిచ్చేదము ఆచ్చికపరిచ్చేదము కారకవరి చ్చేదము శ సమాసవరి చ్చేదము తద్ధితపరి చ్చేదము థి శ్రీయావరిచ్చేదము కృదంతపరి చ్చేదము వీర్ల కవరి శ్చేదనము సూ తాను కృమణిక

నీ రను. క ము!

లబ్యాకరణ ము

చాలవ్యాకరణసారన్యసర్వస్వ చేటికాటీకాయుతము,

లో we తనన

సంజ్ఞాపరి చెద ము, దు క్‌

ర్త ౦క కుశు6 బావని, భావించి భజించి గురుల వావిళ్ల కుల

నీ "వ ల | లీ, వేంక కేళ్వరుని సం, భావన నివరింతు సూరిపద్దతి నెలమిన్‌.

ఒండొరు లభిప్తాయములం చెలుపుకొన సాధనములైై జనులవే భాషితములగు ధ్వనులనమూహము భాష. పరో శవర్తుల కాశయముం చెలువ నేర్పడిన ధ్యనిసంశేత ములు లిపులు. లిపి యన వర్ణము. వర్ద ములు "లేఖనార్హ్హములు. లేఖన మన న్రా౭తే, అరవము, కన్నడము, తెలుంగు మొదలగుఫెషలు చా గ్యూపములును లిఖతరయావములును

నగు. కేవల వ్నాగ్ఫూపముల నాగరిశభాషలును మన దేశమున గొన్ని గలవు.

ఆంధ్ర, చేశమందలివారు లేక యాంధధ్రులను తెగ వారు వ్యవవారించుభాష యాం ధ్రముః ప్రాచీనులు వికృతి యని9, తెలుంగు తెనుంగులు నామాంతరములు.

గ గుహా ధారణవటువు బాలుండని పండిత వ్ర వాదము. బాలశబ్దము జ్ఞానశరాన్యు నందును "సకునా అేండ్దవయను 'దొాంటని 7 వానియందు వర్హించునని నిఖుంటువు లసెడి. వ్రకృతివ్ర తృ్యయాదులయు నాగమా చేశాదులయు విభాగమును (బి, కాళనము సేయుచు

చిట్‌ ల్యే శ్రద్ద శాంకములయు సమాసములయు సౌధుత్వమును సంపాదించునది వ్యాక రణము. '“అనుశాననము, లకీ ణము, శబ్దశాస్త్రము, శభానుశాసనము” అనునవి నామాంతేర ములు. ఆంధ్ర లత ణముల నభ్యసింవం నోరువారి వధ మోప దెశముకొ అకు గ్రాంథి కాంధ్ధ, సరూప మెజుంగని వారి, వృథ మోవ దేశ ముకొ అకు విరచితమయెన వ్యాకరణమగుట సూరి దీని బాలవ్యాకరణ మనియె. వ్యాకరణము శా స్త్రసంతతిలోం జేరునది. శాస్త్రము లాలు,

'కర్క_ము, వ్యాకరణము, ధర్మ శస ప్రమా మోమాంసన్మ వైద్యము, జ్యోతినము,

2 బాలవ్యాకరణము

ఈబాల వ్యాకరణము నన్నయచింతామణికి వివరణము, కాన దానిని దదా భారము లగువివరణములను ననుసరించి భాషను శాసింభెడి,

బాలవ్యాకరణ సారస్యసర్వస్వ పేటిక. సంజ్ఞ యనం చేరు; నంగృవో కి; గుయితు, పరి చ్చేదమన గృంభథవిభాగము, "పేదలకు సంబంధించిన ,",0భభాగముగాన సూరి దీని సంజ్ఞాప౦ చ్చే దమ"నెను,

సంస్కృతమునకు వర్షము లేంది. ౧.

అఆం్రఈఉడఊబుబూగుాభావవఐిపీ బె అం అః. కఖగఘజచభఛజరుఖటళడఢణతథదధనవస జబ భమయరలవళ పషసహ ళ. ఇం దకారాదు లచ్చులు- క'కొరా దులు హల్లులు. అజ్బ్బల్విభాగ మోాలాగుననే మోద నెటుంగునది.

థ్‌ ఒరి థి అధీ ఆగ్‌

టీ. ఆద్యాయాః వంచాశద్వర్థాః అనునది మూలము. సంస్కృతీ భాహోళబ్బ సిద్ధి యేంబదివర్థ ముల చే నగు, ఈయేంబది దవ్చ నితరములందుం గలుగవు, ఇవి సంస్కృత శబ్దములని గుర్టించుటకును, వ్యవహారపశమున సంస్కృతవదములం బడిన యాంధ్ర, వర్ణముల గుర్దించి దిద్దికొనుటకును నిది యొకమార్హ ము, వ్య్యాకరణళిక్నీ తేమై చక్కంగా నైన దగుట సంస్క్భతేనామ మాభఫెవకుం గ వ్రనండ్రు. సంస్క త వదములకు సామాన్య ముగం చెలుంగునం (బ్ర వేశము కలిమింజేసీయు, విశేషించి సంస్కృతము 'తెలుంగునక్రుం బోషకమగుటంజేసీయు, సూరి మొట్టమొదట సంస్కృృతవర్ణసమామ్నూాయము నె నిరూ

ద్ర వీంచెను,

ఇంద కారాదు లచ్చులు వదునాటు. కాదులు హల్టులు ముప్పదినాలుగు, “అచ్చు,

అర్య క్‌ అ న v౧ 5 జ జ అ పం జ హల్లు అనుసంజ్ఞలు పాణినివా న్రకరణా దినున్న సంస్కృ త వర్ణ సమామా్మ్న యని రూ వక ము ణ్‌ అధ a రగ ఆడ న అలీ ణా లైన మా బాశ్వరసూ త్రములవ్ర,ల స్రహారనియమముల ననుసరించి యైనవిగాని యిందలి వర్ణసమామ్నాయమునుబట్టి కలిగినవి కావు. కావుననే సూరి యచ్చులను హాల్టులను 'వేబుపజుచి చూపుచు నచ్చులయు హాల్దులయం విభొగ మిలాగుననే మోంద నెజుంగున దని వివరణము వ్రాసీకొ నె. వలసీనపుడెల్ల వానిం బేర్కానుట గ్రంథవిస్తృతికిని జీకా కునకును, గారణమగుంగాను నొక్కొక్కానమూహముం చెలువ నొక్కొకనంజను కాన ఇ హి కర్తలు చసికొందురు. ఒక్క-నున్న కనుస్వారమనియు, ఇండునున్న లకు వినర్హ మనియు బేర్దు, ఇవి మాహాశ్వగసూ త్రస్థములం గావు. వీనిన యోగవాహములని తరువాతిచా రంగికరించిరి, అకారమాదిగా వినర్లాంత ము గలవర్థ్యము లచ్చులు. కకారమాదిగా శా

సంజ్ఞావరి చేద ము. తి ఆ

రాంతము గలపర్గ ములు వాల్లులు, అనుస్వారవిసర్ల ము లచ్చువేర్చునంగాని యు'చ్చార వ) య ౧ ణము నందనివగుటచే “అం, అః” అని నిశ్టేశించె.కకారాదులం దకారములు సుఖోణ్చా రణమున కైనవిగాన వానికి వాల్‌ సంజ్ఞ కలుగదు. అచ్చుకూారి నిగాని హాల్గునకు స్పష్టో యా ల్లా ర్త 02 వ్‌ వ్నారణము లేమి స్పష్టమయ్యొ, దీన నచ్చునకగు ప్రాణాసంజ్ఞ యు, వాల్లునకగు ప్రాణి సంజ్ఞ యు సార్థక ములు. "కాన హాల్‌ సంజ్ఞ “కా నొ, వో అను మున్నగు వ్యంజనములశే యగు, పొల్జుల వ్యంజనము లండ్రు. సంస్కృత వాన్టీక రలు దపడ్కియాటృ క యోజనము పేక్షీంచి యనుస్వారవిసర్షముల నచ్చులందును హల్దులందును చేరిరి. ఇందట్టి ప్రయో జనము లేమిని, సహబోచ్చారణము ననుసరించి వాని నచ్చులలోనె చేశ్చిను. కకార మునకుథ బూర్వమున నున్న విసర్ల మును జిహ్వామూలీయ మనియు, వకారమునక్రుం బూర ముననున్న విసర్ల మును నుపథానీయ మనియు నండు. ఉచ్చారణము నూంతగంగొని యైన ౧ రే శా. యల యాసంజ్ఞ లును, నవ్వని కట్టి యుచ్చారణము చేడు తొలంగుటంశేసీ త దృేదమును బరిళ్యక్తములు. ఇళ్లు “ఇక్‌ యణ అనుమున్నగు పాణినీయ ప్రసిద్ధము లనా దనతములు. కారము సంస)... ఇత చాగకరణజు లచే బువర దీర ముజేసీ సాధితమును ల yo స స్కూ స స్థల ఘు | థి థి శారా జ ఏ న్‌్‌ ఓ 5 మం త్‌ శా త్త సిద్ధమునునగుట నాద్భృతము. అది కంతాస్య ృ్యతా వరా అను నబి యుకో క క్‌ ప ప్రసిద్ధము. కాని సంస్కృత వ్యాక_ర్పలు షపాంతవదమధ్యమున త కారాంతముల. బఠించిరి. "సేఘుంటుక ర్త రలును నా శ్రొవనె యనుసరించిరి. కాన నది కషవర్ధ్యముల కల యికచ చైనదని తెలినెను. దాన న వర్ణాంతరము గ:దయ్యె. దానిని స్వతం, త్రవర్హ్య మన్న క్ష, స్త మున్నగు సంయుక్షములం గూడ స్వతంత్రవర్థ ము లనవలసి వచ్చునుగ దా యని వ్యాకర్తల యాశయము, ₹కారము మా హెశ్వరసూ త్ర సిద్ధము గాకున్నను ననా దిగ దీనియుచ్చారణము జేవభాషం దోంచుచుండుటంచేసి వర్షాంతరముగ నాదృత న - ళో a] i = టాల్‌ మయ్యె. “అణా అధువ్‌త్‌ అను మున్నగు వానిసిద్ధిక అరకు మా బాశ్వరసూ త్రము బసకృము గామి నట్లు గాదయ్యు, సాధారణముగ నిందలిసంజ్ఞ లు పొణినీయస్థము లె. వరుషము సరళముమొదలగు పాణినీయస్థ ములు గానివి లేకపోలేదు. ““వండితనం వ్ర దాయ, ప్ప సీద్ధములును ననాదులును నగుసంజ్ఞ లవగి త్యాజ్యములు. ఆంధ్ర భాహిజ్ఞున మార్టింపంగోరు వారు సంస్కృత భాషా జానమును బడసీన వారి యుండవశకెనుగాన నటివారి కాపాచీననంజ లే నుబోధములగు, షా ఇ టు uy షా

లందు హ కారము ద్విరాన్ఫ త్తమయ్యుం “గాని యిందు.

కృతకములు పాఠకశ్చేశ దాయకములం” అను మున్నగునాశయములతో సూరి విరివిగ, సంస్కృత వ్యాక రృృసమృతములగు సంజ్ఞల నే యిం దువయోగించెను, సంన్క్య్భృత వర్ణ సమామ్నాయము (సృనీద్ధమగుట మూల మతరసంఖ్య నే తెలిపెను. అయినను నీది వివరణ మగుట సుబోధనమున శై వర్ణ ముల నెల్ల నిరూపింబెను,

4 బాలవ్యాకరణము

ప్రాకృతమునకు వర్ణ ములు నలువది ౨. అఆవ్తఈఉఊజఊవబపటబఅంఅ. కఖగసఘుచభఛభజయు టఠళడఢథఢణతథదధనవఫబభవమయరలవసహా ళ. కొందణమతంబున హ్రానస్వవక్ర, క ,0బులును 'బ్రాకృతంబునందు గలవు. కొొందణివుతంబున వకృతమంబులుం గలవు. ఎవజటలు వృక్కము లని వి జె లు వ్యృక్కతమములని ప్రాచీనులు వ్యవహరింతురు. టీ, 'పృక్ళ లేస్తు "తే దళో చాస్వుః అనునది మూలము, ప్రాకృత భామా ళబ్ద సిద్ధి నలువదిపర్ణ ముల చే నగు, ఇవి దవ్ప నికరము లం దగవడవు. ప్రాకృతళబ్దము లివియని గు_ర్దింవ నిదియొకమార్హ ము. (సృక్ళుతియన సంస్కృతమనియు, దానినుండి క లిగినదగుటం బ్రాకృతసంజ్ఞ దీనికి సిద్ధించెననియు నండ్రు. ప్రాకృత మే ప్రాబీనమనియు, దానిని సంస్క రించుటచే సంస్కృతము సీద్ధించెననియు, దాన సంస్కృత ప్రాక్ళ తే సంజ్ఞలు సార్థకము అగుననియు. గందఅండ్రు. సంస్కృత నాటకములందు స్ర్ర్‌లయు సచ పాత్తలయు వ్య హారమునం బ్రాకృతము చూపట్టును, “ప్రాకృళము, శారసేని మాగధి, సైశాచి, చాళి కాపైశాచ్చి అవభ్ర, ంశేము” అని ప్రాకృతము షడ్విధమగు. ఇందుం గొన్ని దేశ భేద మువే న్రైనవియుం గొన్ని నంస్కృతభొపిదృ్భష్టిని పోంవెడు వికృతి తారతమ్యము సిద్ధిం చినవియు నని తోంచెడి, సంస్కృత వర్ణ సమామ; యగతములలో “బు, బూ గ, బా వు బె, జామా శ, వ్కిఅను వది వర్ణము నిందు లేవు. ప్రాకృత వ్యాక ర్త రలకొందజు మఠతమునో వ్రాన్వవకృ, కములును (ఎ, ఒ) నలవు, ఈమత నున నిందు నలువది శెండువర్డ్య ము లగును, కొందజమతమున వ (క్రతమములును (ఐ జె జ గలవు. ఈమతమున నిందు నలువది నాలుగుకలుగును._ “నీజనో స్ట శ్‌ 3 వ వృక్క తమ ఏఐచ్‌* అని చింతామణికఃర యనుటవే మూలస్థ ప్రా చీనళబ్ద వాచ్యుం డఠ౭జీ యగన బహాుతర్టము ఫూజ్యళాద్యోకళము. గ్రా వా౭తలో ఎహీలం వ కోతను వఐచెలు మిక్కిలి వ కళను గలిగియుండుటంబట్టి వక క్రచశ్రుతమ సంజ్ఞలు సొర్థకమలు “ఏఓ” అను దీర వ్‌ క్రనుల హ్రస్వరూ వము అగుట. “ఎజి అను వానిని వ్రాన్వవ్యక, కను లనుటయు నన్వర్థ మె. ప్రాకృత ము సంస్కృ తమునుండి కలిగిన దనుతలంప్రతోడరు, సంస్క తమునకు; 'సరువాణ "జెలుంగును బోషించునది ప్రాకృత మనునూవాతోడను బ్రాకృత వర్ణ సమామ్నాయమును సంస్క్భృతవర్ష సమామ్నా యమునకు బిదపం బేర్కానెను వ్రసీద్ధమగుట మూలము వర్ణ సంఖ్య నే తెలిపెను, వివరణమగుట నుబోధమున వర్ణ ముల శెల్ల నిరూపించెను. ఇందు గొందజ యనుటంచేనీ కొందలకీ యనుట యసాధువని ్రుమింవనగు, కొందలి కూడయ బ్రాచీన, ప్ర యోగదృష్టమగుట నుభ్ధ యమును గ్రావ్యాములె యగు, (చూ, బా, క ళ 128)

స౦జ్ఞూపరి చ్చద ము, త్‌ ae

తెనుళాగసనకు వర్ణ ములు ముప్పధియాటణు. ౩.

అఆ ఈఉఊఎవవఐఒటబౌఅంఅం. కగచచ జజటడణతదనవబవమయనరలవనహా ళ్‌,

టీ. “షట్రింళద్మత శే. ద్వివిధాదిదుజేదోతోఒచో వ క్రతమావనుస్వారౌ కగ' చజయు గటడక కదన పస ముయరల వసహాళంతు హల్వర్హ 8” అనునవి మూలములు. మూడు గ వదిజ ముప్పది. తెనుంగుళబ్దముల సిద్ధి మువ్చదియాయివర్ణ ముల చే నగు, ఇవి తవ్చ నితరములు లేలుంగుశబ్దములందుం పోంచవు, ఇవి తెలుంగువదములని గు ర్రింవ నిదియొక మార్తము.

ప్రాకృత మున వర్ల ద్వి తీయ చతుర్భ ము లున్నను చెనుంసనం గల్టిన ప్రాక అశేనమ మభప ముల నవి చూవట్టవు, నంస్క్భాతభ వములందును గన్సట్టవు, కాన సంన్థ్టరనమే కరం బైన యీిభౌష యచ్చ యనియుం, బ్రౌకృళసమభవ సంస్క్ఫూత భవ దేళ్ళ్యయావమగు తెలుగున కిది పర్ట్‌ సృ నమామ్నాయమనియుం సూరిమూలము నాశయ మెనట్టూ హీించుట య స్వరసము గాదు, ఆచ్చ 'తెలుంగుకబ్బములకర్డ రలును బె బె నాల్లింటి చె యచ్చగా నాదరించిరి. కాన నూ తృమునందలి తెలుంగున కను దొనికి( బ్రాకృతనమ_స్రాకృతభవ-సంస్క్యృృతభవ_ చేశ్యయావమగు తెనులే యర్థమని ) యెన్నవ లెను.

నింబవెనంస్క్భృతేవర్ణ ములలో బు బూల్బుల్లా ౩ ఖచఛఠథఫఘర్ముఢ ధ ఛభజలపాశషలను వం సామ వర్ణ ము రీందు లెవు: సంస్కృత వర్జ్య ముల సిద్ధింపని యర్థానుస్వారము (6) దంత్యచజలం (చె జ్ర వ్రాస్వవ కములు (అజ అను చేను వర్ధము లిందు6 లత్తగం పోంచెడిం నలువది ప్రాక్ఫతవర్ణ ములలో విసర్హ ము (8) వర్ల దిప్టతీయచతుర్గ ము రిందుం గన్పట్టవు. ప్రాక్ళృళవర్శములం గలుగని వ్రాస్వవ్య కనులు (ఎ జ) వృకృతమములు (ఏ క అర్థానుస్వారము (6) దంక్యచజిలు (చే జే ననునేడు వర్ణము లిందు6 జూపట్టును.

భిన్న ధ్వనులకు నంశేతము లగుటంటబెసి వర్దాంతరములును నాయాయచ్చుల సంబంధము చేత న యాశంటి కట్టి శెన్నధ్వని కలుగుటను మూలవర్ణ ములు శండే యని సంభావింపందగుటంబేని సదృశలేఖనము గలవియు, చజలయ్యెనని చజయుగమును ని న్లైళించుమూలము నభిప్రాయమైెనట్లు సూరి గ్రహించి చజయుగము నిందును నాదరిం చెళు. “దంత్యచజా గురు రలౌ చ బిందుయుతే అని మూల మాద్య ప్రకృతి పృకృతుల దృష్టిని నూత్న ముగ నైన దంత్యచజలకుం దనకాలమునః బండకసం ప్ర దాయ నీద్ధమైన

నిందు లేఖనమును గురుగాం జూపుట యివి దంఠత్యచజలని గుర్దింవ చేదే నొకగుర్తును వానిపై సిడవలె ననునంళమును నూచించునది గా నన్ని నూరి తనకాలమున చానీకి

గ్ర బాలవ్యాకరణ ము

గుర్తుగా 6 బ్రగిద్ధమైన తెలుంగు 'ఆండంశెను ౨ దా గుర్తుగా చేసెనని యెన్న వ లెను, దంత్యచజలవె సూరి యిడిన ౨” అనుగుర్తు తొల్లి వానివతై గుర్తుగా నుండిన బిందువు తాళవత, లేఖనమున వైన గంటపుదూంకువే నిట్లు మాజెనో లేక చజయుగమున దంఠత్య ములు శండవవర్ణ్యము లగుటం చెనుంగుశండంశె చే ౨ వానిని బెలుంగునారు గుర్దిం చుటచే శీర్చజెనో త కారము దంత్యమగుట నిది దంత్యమనుటకు ౨ తాముడి నిడగనా తాలవ్యమునకు గుర్తుగా నిడిన తొముడి కృనుముగ దంత్య చివ్నా మయ్యెనో తెలియ Se అ త లా! 33 కున్నది. 'రస్త్వత్ర, గృవ్యాతే ద్వివిధ, గురు రలౌ చ బిందుయుతే” అనిమాలము. శేఫకు దై ప్రవిధ్యము నంగీకరించి యందు గురు శేఫమును బిందువుచే గు _ర్టించియు, వర్ణ సమామ్మాయమున యరలవసహాళమ్తని దానిని స్వతంత్ర వర్భముగ చేరానకండుటం బట్టి భిన్న స్థాన్మప్ప ప యత్న ములు గలవాని కేశాని సద్భశస్థాన ప్ర వ యత్న ములు గలవాని కాప్రయత్నమం'పే మృదుకఠినత్వములు గనిగనంకమూ శ్ర మున్‌ నర్షంతరత్వము నంభ వింపం దనుతలంపుననో, వ, ల్యేక లేఖనములేమినొ యున్నను నది పండితసం వ, దాయ మున బిందు చిహ్నిశమును లేఖకసం ప దాయమున వేటోకరూవముగను నుండి సర్వ సా ధారణమగు వ్యవస్థ దాని కగవడమినో గురు చేఫమునకు వర్షాంతరత్వ మంగీకరింవ నట్టు సంభోవించి సూరియు దానిని స్వతంత్ర వర్ణ ముగ గణింవండయ్యెను, “లఫఘువో౭2_లఘవ జ్చేతి ద్వెఛాంళస్థాన్‌ వదంతి శాస్తార$ి ఆని మూలము లకారమునకు లభ్షులఘుభేవము నంగీకరించియు, గురురేఫమువ లె విడువక “యరలవన హాళ'మని ₹ కారమును స్వతం త్ర వర్ణ ముగ చేరొనుటంబట్టి, లసుషలఘుత్వ ములు లేనికాదులవంటి స్వకంత వర్షము ళ కారమొకటి గలదనునాశయము గలిగియున్న ట్లను (WV 99 యం మానించి సూరి ళకారమును వర్తాంతరముగ నెంచి తళుకు, బెళువ, తెళు, తళతళ, మ్‌ లీ క్తి WEY మున్నగు లకారోచ్చారణమును జేయందగని తేనుగువదములందలి శే కారమును స్వతంత్ర మనిపించి చింతామణి నన్నయ పృణిత మనుతలంపు గలిగి ప్రాచీనాం ధ్రభొషా దృష్టిని వివరణము వ్రాయు బాలసరస్వ త్యాదుల ననుసరించె. ఆవ్బ్పకవీయచింతామణి యట్టుగాక తనకాలమునకుం బ్ర, ల్యేకలేఖనమును యు ఇవ్‌ ళా గా న స్వతంత్ర వర్ణ తను గలిగియున్న గురురెఫమును నన్నయ చింతామణి స్యూత్తములకు ముడి వెట్టునదైై "స్తత్కింశదిహా న్యే రయుగలయుగపసహాశ్చపహలక అని మాతీ ళ కార ముతోంబాటుగ గురులేఫమును వర్హాంతరముగ _ వర్ణించునదయ్యెను. అప్పకపవీయబాల సరస్వతీయ చింతామణులలో బాలసరన్వతీయచిం తామణి నె తజచుగం (బృమాణీకరించు నహోబలపండితీయమును జింతామణి నన్నయాప్రణీతమని తానన్నమాట మజచియొ "శి జో మో అద యాసందర్భ్శ మంతగ సయు_క్రికముగం దోంవమినొ తాత్కాలిక ప్ప వృద్ధ గురురేఫ

సంజ్ఞాపరి చేద ము. 7 a

(భ్రమకు లోనయియొ యవ్పకవీయచింతామణి సీనందర్భ మున. గాదనలేక తాను దం చున బ్రమాణీకరించు బాలనర స్వతీయచింతామణిని గాదని విడువలేక “గురు శేఫస్య వర్ణమ ధ్యే పరిగణనదశాయాం “సప్త తింశదిహో హాస్యే” '“ఇత్యవ్పకవిపుస్తక పాఠోషవి సాధురేవి అని శందుచిం కౌముణులకు 'సాయంజస్యమును గల్చించి కృ తార్గ మయ్యొ. బాల వ్యాకరణమునకు శేష గృంథ మనందగు త్రీలింగలతణశే శషమను పౌథవ్యాకరణ మును “యవలలవ లె శేఫంబును బృయక్న భేదము ద్వివిధముగాన శబ్బశాన నాదుల చేత నలఘురేఫము వర్ణాంతరముగ గ్రృహింపంబడదయ్యె అని గురుశేఫముళు లభఘుచేఫశేవముగ చెన్ను టయు స్వతంత్ర వర్జ్య ము గాదనుటయం శబ్ద్బ్దకాసనాశయనులుగా నషివర్గించి యావిషయమునం చ్రాబీనమార్లానుసారు లగు నూరి మొదలగు వారి శే యనునరించెను.

ఇట్టిన్ని వివరణము లిన్నిరీతుల కోధించి శోధించి నన్నయ ప్రాచీనచిం తామణికి గురురేఫమును వర్ణాంతరముగ నెన్నుట యిష్టము గాదని ఘోషించుచున్నను బాల వ్యాకరణగు పార్థ ప్ర కాళిక మాత్ర మిష్పట్టున వారి కారికల మాని “రస త, గృవ్యా తే ద్వివిధ8ి అను నన్నయచింతొమణి సూతృమునె (వమాణీకరిం చియు, నవ్వ్పకవీయ చింతొామణివలె గురుశేఫమును వర్షాంతరముగం జేసీ యయు_క్టికముగ నన్నయ చింతా మణి కర్గాని ముడివెట్టం బాటువడుచున్న ది. భామహోంతరీకరణములగు జీవద్భాషహాలక్షణ ములు వివరణములును చాము మూలముగా గొన్న వానికాలమును దాతా.లిక భాసా స్థ తిని గమనింవక నాటినుండి తమ కాలమువ జుకుం గలభావ, నెల్లను సంస్కృత వ్యాకరణ వ్యాఖ్యానం ప్ర వ దాయ వాసనావాసీకములై వానికి లత్యుముగాం బేయందలంచి వ రిం చినవగుటం దత్త త్కాలికభాషాస్వరూవము తేటనణువకుండుటేగాక తామును మూల ములును బూ ర్వ్వావరసందర్భ విరుద్ధ ము లగు సమన్వయము లకు. బాలై వాదోవవాదము లను బెంచునవై తుద కుట్దేళశళూన్యములును నగుచున్నవి. వైని బ్రానీన చర్చలెల్ల చే తన్వులకము లే యనుట పాఠకలోకమునకుం చెల్ల మె.

బిందువున కచ్చుచేర్చునంగాని యుచ్చారణములేమి నహజము, తెనుంగున విందువను నాసీకవర్ణ జాత మైనను నది మజల చెపుడును ననునాసీక్ష మగుట గన్నట్టదు. వ్యాకరణ వ్యకి, యలో దీనిని వాల్లుగా చెన్న వలసీనవృన_క్టి యగవడదు. కాన నిది యచ్చులలన చేర్పంబడి యొ, ఛందకక ర రలు మాత్రము దీనిం దజచుగ హల్టుగచే మెంచిరి. బిందుమాత్ర, మచ్చే యగునపుడు రాముడు రాముండను మున్న గుచోటుల కుతష్గసంధి రాదాయని శంకింవం జనదు.

అర్థానుస్వార మను నాసీకోచ్చారణమునకు గుబుతు, దానియంచ్చారణము చేడు గొలంగినది, నిండునున్న యనునాసికోబచ్బారణముగలదిగాన నది హల్తుల్య'మె. సామ్లూ

§ బాలవ్యాకరణము

న్నముగ నచ్‌ నంధి ఫిన్న పదముల యం త్యొద్యచ్చులకు నంభనించెడింగాని యఖిర్నవద

ములకు '(నకవదమధ్యమువు గలుగునది కాదు. కొనం బ్రైస్థలములం దచ్‌ సంధికిం స క్షియే లేదు. భాపాచరి తృదృష్టిని బరిశీలించునపుడు తొల్లి యర్థానుస్వారము లేనే "లేదనియు, నెల్లచోటుల నిండుసున్నయే యొ ప్సెడిదనియుం గాల్మకృమమున నైన 'కేల్చిపలుకుంబడిభోనాయాచోటులందలి యనుశాసీకో్చ్చారణము లుషమయ్యుననియుం, బిదవ నను నాసీకోచ్చారణ మట్రెచోటుల నుందెడిదనుటకు గుర్తుగా నర్గబిందువెర్ప డె ననియు జెప్పక తప్పదు. శాసనములందును దాళషతృమాళ్ళకలందును నర్భ బిందు వుండం దగినచోటులందు నిండునున్న నుంచుటయుం బూర్జ బిందు వుండ౭ దగిన తావులం బూర్జ ము చేని యనునాసికము నేని నిల్చి వరహాల్లునకు ద్విత్వముం గూర్చుటయు. జూవశ్తౌడి. ఇట్టి 'వొంతలను, నబిందుకములతోడి పౌ సొదిసంబంధమును, బరీక్నీంచి పూర్షూర్థబిందుసద నిర్భయమును బండెిత ప కాండు లొనర్సిరన నొ ప్పెడి.

ఆంధ్రము, వికృతి యనునవి యాభాషకు సంస్కృృతనానుములు. అంధకార బంభురమగు వ్రృదేశమునందలివారి భాష యగుట దీని కీజ్చీ రు కలిెగెనం డ్రు. వర్షలోవ వర్థాగమవర్శ వ్యత్యయాది పరిణామములనంది, సంస్క్య్భృాత్మప్రాక్ళళములనుండి చేరిన వద జాల మిందు విరివిగం గన్పట్టుటంచేసీయో, సంస్కృతసం గృవో క్షి యని తలంచియో, చింతామణి వికృతివదము నే యాదరించె. ఆధర్వణ మాంధృమనిగూదవాడెను. డేకీయము లగు తెలుంగు తెనుంగునుడులను సంస్కృత కారికలందు వాడుటకంటె విక్భత్యాం ధృ వ్యవహారమే సరసమని చింతామణ్యాధర్వణములు తలంచి యుండనోపు, లేకున్న నన్నయ భౌెరతమున నగవడు తెలుంగు తెనుంగువదముల కందు బ్ర, వేశను లేమికిం గత మేమి? శేతన పెద్దనాదులం తెలుంగునం ఉనుంగునకు లతణము చెప్పినచారలు తెనుంగు తెలుంగులను వా'డయున్నారు. తెనుంగునం చెనుంగనకు లక్షణము వెప్పినను*రియుం గేత నాదులమార్లము వట్టి తెలుయన తెనుంగల చాడినా౭డు, (ప్రౌఢ న్యాక్ళతిమ్మా త్రము వికృతి త్టముచే యనగా సంస్క తే ప్రాకృత వద ములు తెనుంగునం (బ్ర వేశించుట నే పరిగణించి యాంధ్రమని వ్యవవారించి వర్ణముల వర్టించె, దీన శుద్ధజాతీయవదజాల ము తెనుంగనియు, సంస్కృత, పాక్ళ తసంక లితవదజాల మాం ధ్ర మనియు గొండఆ యఫ్‌ (ప్రాయము గావచ్చు. కాని సంస్కృ తాదిమి శృమగు శనభామణే తెనుంగని నన్నయ భారతమున వ్యవహరించుటను, నట్లభి పాయపడుట కవకాశము లేదని తోంచెడి. ఎన ఇట్లు వవవారించినను తెనుంగు తెలుంగులకు వ్యుక్స శ్లిమ్మాక్స మేవారును జెల్పినవారు కారు. బెశీయోక్తులకు వ్యుశ్చు ల్లీ యేమనువిచారమేలని యూరకొనిశే మో! విమర్శ కులం జాతీయమగు తెలుంసవదమును సంస్కృ తీకరించుటం జేసీ (త్రీలింగవద మేర్చడిన

స౦జావరి చేద ము. 9 జూ 4

ట్రనుచున్నారు. ఇది బా చీనసంస్కృతకావ్యములం గానరాక వదునాలవశ తాబ్ద్యాది నుండి యగవడుటయే యట్టనుటకుం గతము గానోపును. త్రిలింగ త్రినగభవములు తెలుంగు తెనుంగులని కొందఆమతము. వృక్ళృతియందు "లేనిబిందువు విక్సుతియందు, దోంచుట గుదురమిని బిందువును గుదురువణువం (ద్రిలింగవికృతియగు తెలుంగే లకారము నకారముగ మాజటుటంబేసీ తేనుంగయ్యెం గానం బెలుంగు తెనుంగులకు. (ద్రిలింగళశబ్ద మె మూలమని కొందఆఅండ్రు. తోొలకు-తొనంకు తొల_తొన అని లనలవరిణాముము గన్పట్టు. “వై ళాఖజ=వేసల్కి పీఠ=పీంట,వూగ=పోంకి ఆనువికృతులందుం ద్రైకృతులందు లేనిబిందువు చూవట్రెడి. కాన నుభయమును గ్యావ్యామె యని కొందు తలంతురు* తృిలింగవద మాదిభాపాకావ్యములందు దేశ వాచకముగం జూవళ్రైడిం గాని (త్రినగవదము గానము, కానం బ్రాచీన శ్రీ లింగమునుండియే "తెలుంగు తెనుంగులు కలిశెననుట సయు క్లిక మని కాందజనమతము. తెవరోబలబళ్యాదులు శ్రీ లింగప దమునే తెనుంగు తెలుంగులకు మూలము నూహించిరి. “త్రిలింగ చేశవ్యవవారసీస్థమగు భావ చేశ్య్వినును సూ (త్రము ననుసరించి సూరి చేశమయూలమున నె భాష తెలుంగు నాంబరగెననియు., ఆమం 'తెనుం గులకుం (ద్ర, లింగళబ్దము నే మూలముగ చెంచెననియు ననుమానింపం దగును, తెనుంగని నకారమధ్యముగ నున్న యేళత్స్యూూతాదిపదము సీవ్యాకృ్ళతి ననుసరించి వేటోకగతిని సాధించవనవకాశము లేదుగచా! నవీనులు కొందు (త్రిక ళింగమును చాలుంగు 'తెనుంగులకు మూల మనుచున్నారు. ఏది యొట్టున్నను చెలుంగున లకారము నకారముగా మాజుట పెక్కు_చోటులం దగవడుచుండుట చేతను, త్రీలింగళబ్రభవ మను నపుడే యర్థానుస్వారము పాసంగందగి యుండుట మేతను, (బి, కృతులందు "లేనిబిందువు విక్సతులం దోంచుట క్వాచిత్క_ మనందగుటవేతను, సామాన్యముగ లాతీణికు లెల్ల ను ద్రిలింగవికృ తులుగ నే సంభావించియుండుట చేతను, లతృీణకర్తలమతమునం (ద్రిలింగ వకృతులే “తెలుంగు తెనుంగులని సం ఫెవించవనయ్యుడి, తేల్‌ నదీ ప్రాంత వాసుల బాసగానం చలుంగయ్యెననియు?, 'జలినేలయందలిభఛభాష యగుటం డెలుంగయ్యెననియుర, దిలలం గోవులుగలజేశముగానం దిలగువదమునుండి 'తెలుగయ్యొుననియు, ల-నకారములకు వ్యత్యాసము సహజమగుటం జేసీయు, లకారమే నకారముగ మాజెననుటకును నకారము లకారముగా లేదనుటకును నాధారములు లేమింబేనియు నజంతమై వ _లృక్క_-రములులేనిబై వీనులకు విందొనర్చు వలుకుబడి గలదికాన తేచి యనంగా మధురము మనోజ్ఞ ము నగుట (కేశి + అగ్రునగువేర్చుటంజేసి మైన దానినుండి తెనుంగు తెలంయసలు వకణమించెననియుం, 'దెటుగన్న డవిక్ళృతి యగుటం చెలుగనియు నెల్ల 'బేశములనడుమనున్న జేశము వారిబొన యగటం (తెన్నులో నున్నదగుటు జను. గయ్యుననియు (తెన్ను + అగు= తెనుంగు 2

10 బాలవ్యాకరణ ము

విమర్శకులు కలురకముల వ్యుత్పత్తులను జూపినవారు. తెలుంగు లేనుంగులం 'దేళ్యములని భాహోతత్వవిమర్శకులమకము. వికృతులని లాత్‌ణికమతము. “పరిఢవిల్లు, ఖంగులు, సెఠిణీ” మున్నగుకవి పృయుక్తములం బేసి వర్ష ద్వితీయచకతుర్శ ముల 'జేర్చవ లె నం డ్రు. చింతానుణి యాం, ధృఫ"పాఫాగ ములలో నన్య చేశ్య మచ్చటికిం గలుగమి నొకభాగముగం డాలువ లేదు. దాన చేశ్యలతణావసరమునను నన్య ేశ్యముమాట సె త్తలేదు, నవం చ్చేదమున నేని యన్య దేశ్యమును దల పెట్టలేదు. సాధారణముగ నీయన్య దేశ్యములు 'తేలుంగున మహాన్ము దీయాదిపరిపాలనాది సంబంధమునం గలిగిన ట్టూహింపనయ్యెడి, నన్నయాది ప్రాచీన .కావ్యముల ఏనియునికి గనరాదు. తరువాతికావ్యములందును నిట్టి వత్యల్ప ముగ .దోంవెడి. కన నూరి వీనివిషయమున నుపేత సూపెననుట యుచితమగు. అరవకన్న జాదివదము ,లచేకములున్కు బ్రాకృతసమభవము లసంఖ్యములును నచ్చ తెలుంగుపద ముల క్రిందనే గణించంబడియొడి. ఒళళల్లికివైన సోడరీభాష లగుటంశేసియు, నేళకబేశో దృవము లగుటంజేసీయు నవి యట్లు శెక్కింహబడుట సమంజసంబ. అయిన సంస్కృత సమమునుమాశ్ర మేల యట్లనరాదండ్రే మో? వర్ధాదివికృతిచెం బ్రకృతికంటె దవ్వగుట యనవిజ్ఞాత వృకృతియె ప్రాకృశసమభ వము లచ్చ తెలుంగునుడు లయ్యొననియు, నట్టివికృతి సంస్కృతసమములందుం దోంపమి నవి యట్లు గావయ్యెననియు ననవలయును, మటీయు గావ్యరచనకుం జాలినన్ని శుద్ధ దేశ్యములు లేమి నచ్చ తెలుంగు కావ్యకర్తలు స్రాకృతసమభవముల నువయోగించుటం జేసీ వీని నచ్చ 'తెలుంగువదములని యనక తప్పి నదిగాదు. మజ్ణాక్కు తాటాకు, కాఫీ ఫర్ణాంగు మున్నగువాని ఆ-ఫలకు వేయిగుర్హు లుండనలెనని విజ్ఞు లనుచున్నారు. జీవద్భాషమాపదములందలి వర్ణముల కుచ్చారణ భేద మును నితర జేికీయభాహాపదసంబంధము కలిమి. గూ త్తవర్థ్య ములక్షలిమియుం గలిగాడిం గాన నుత్తరో త్తరలతణములు వానికిం గావ్య ప్ర యో గార్హ్హత విరివిగం గన్సట్టినవో సొధించెడినని సూరి చింతామణ్యనుసారియై వాని. దలపెట్టలేదనుట సమంజసము. ఇది చింతామణివివరణ మనునంశము మటువకున్నం గొన్నిళంక ల్మీగృంథమున సామాన్య ముగం గలుగవుం

బు బా ఇ గ్రావినర్ష ఖఛఠథవమఘరుథఢధ భజ ఇళ

వ లు సంస్కృతసనమంబులను గూడి తెలుంగన వ్యవహారింపండు. ౮,

బుతువు-పిళ్రూణము-క్షప్షము- గ కారము - దుకిఖము-ఖడ్లము-

ఘటము - ఛతృము-యరము-క ౦ళము - ఢక్క-రథము-ధరణ్‌-.ఫణము- భయము-వజ్హ్కీ-ఆజ్ఞ-ళ రము-పండము,

సంజ్ఞావరి చ్చేద ము. 111 ఠా

టీ, “అశ్యే చాను ప్రవిశంతి శబ్దయోగవశాల్‌” అనునది మూలము. సంస్కృత సమములనం-గా నాం ధృవృత్యయని మి త్తకవికృతినందిన సంస్కృ తేవదములు,. “కఈవందొ మ్మిదివర్భ ములును బ,ధానముగ సంస్కృ తేశబ్దగతము లగుటంజేసీ సంస్కృతేశబ్దముల మూలమున: గలునని వా నెను, ఇటనుటం చేసీ -పవెవరములంగల తెలుం గునుడులు లేవని

౧ UU య రా ౯ తెలియనయ్యొ. ఇవి సంస్క్టృృతసమము బివి తెలంంగవదములని పోల్చికొనుట కిది యొక మార్హము. వరిథవము, కఠిల్‌ , వెళిల్‌ మొదలగు దేశ్యములందున్తు కంఖాణమ్ము ఖంగులం; పెరిణీ 'మొదలగునన్య దేశ్యములందును బై వర్తములలో. గొన్ని చూవటెడింగాని యటి వ కా. ఠు (A) 'దేశ్యములు ప్రాచీన కా వ్యములం దగవడకుండుటం జేసీయుం, దరువాలికబ్బముల విరళ ములును నగుటం జేసీయు, నన్య చేశ్యవిషయమునం _ జింతామణి యాభఖిముఖ్యమును f

జూావమిం'జేసీయు, సంస్కతసమములమూలముననె యీావర్ణ్య ములు (వ, ధానముగం గలుగునని నూరి య నెను,

ఇందలి యుదాహ్భృుకులలో వ జయని జకార-క కార-త కారనంయు క్త ముగను, “కంఠము, షండము"* అని సబిందుకముగను నూరి నిచ్చేశించుటం బరికింపం బరసవర్శ మును నిత్యముగ వ్రాయపలనిన సంస్కృతవదమధ్యమందుం బరనవర్ద బిందు లేఖనములు శండును నదుష్వములని తెల్లమయ్యుడి. సంస్కృత పదమధ్యములందలి యనునాసిక్ర

ఉం ల

ములలో నేవి తమకం బూర్వమునంగాని వరమునం గాని వేఖొకపొల్లు హాల్టును గలిగి యుండునో యూయనునాసికము ల ననునాసీకములంగ చే వ్రాయవలయును గాని వాని స్థానమున బిందువు చ్రాయరాదని సూ-చించెనన్న పజ, శర ము మున్నగునవి సబిందుక ములుగ వాయుంట దుష్త్రమయ్యెడి. తెనుంగున శార'మును మూత ము నబిందుకముగ

ww ట్‌ జ్ర ) వ్రాయుట గానము. ప_్ట్మే_త్యాదులు సబిందుకములుగ నె తోంబెడి. శాసనములందు బహుళ ముగ బరనవర్ధ మె వూర బిందు స్థానమున దోంచెడి. బిందుయతి సంధిగత ప్రాస ముల ధోరణిని బరిశీలించిన సంస్క్భృతవదమ ధ్యాను నానీక ములస్థానమున బిందువును వాయునాచార మవిరుద్దమయ్మ్యుడి. ఆనునాసీక పాసమునరనసిన ననునాసికమునే వాయ @ థి wy ౬/ వలయుననితో వెడి. వీనిం గమనించియే సూరి సంస్కృ కవదమ ధ్యాను నాసిక ముల స్థాన మున ననునానీకబిందు లేఖనములు ెండును నదుష్టములే యని “స్మి. కంఠము అఆఅనును దావారణముల చే నూ చించెననుటదయే సముచితమ య్యెడి,

మూలమున “శబ్బయోగవశాత్‌ * అని సామాన్యముగ ననుటంచేసి తెలుంగన దేశ్యేశర బేశ్యములమూల మునను మహా ప్రాణా ములక లిమి గుదురువడెడి. కాని తత్సమ రూవసాధనపరమై డేశ్యవిషయమున వ్యవవోరమునె వ్రమాణీకరించు చింతామణి

చేశ్యాన్య దేశ్వవర్గ వ్ర వేళమునలంగి విషయము. చేతన్లూల మున నూ-చచించెననుట సరసము,

12 బాలవ్యాకీర ణము

గామి వ్యాఖ్యాతల ననుసరించి సూదియు నాదళ మునకు సంస్కృ తశబ్దముల నె విషయము చేసెను, (పాకృతమున మవోప్రాణము లున్నను 'చెలుంగునడ గలిగిన ప్రాకృతనమముల నవి తో౭వమిం దన్ధూలమునం గలుగునని నూరి యనలేదు. భవముల నవి లేనేలేవు.

క చటతవలు'వరువంబులని గజడదబలు సరళంబులని చెప్పంబడు. ౫,

టీ, “కచటకపాః వరుహిఖ్యా గజడదబా స్తు సరళొఃి అనునది మూలము: అయిదువర్లువులందలి తొలియత్నరము లెదింటికిం బరువసంజ్ఞ యు, మూండవవర్హ ము ఈ దింటికి సరళ సంజ్ఞ యు: జేసెను, వరుషసరళముల కుచ్చారణమునందలి కాఠిన్యమును, సారళ్యమును 'దెలుపునీసంజ్ఞలు సార్గకములు. పరు షములు వర్షాదిమవర్శ ములు గాన నొక్కి_పలుకంబడు, దాన నవి పరుషము లనంబరగా. వర్ష వ ,థమద్వితీయచతుగ్ల ములవ లెం

ww) థి గ మముగ నొక్కివలుక బడుట హకారయోగమునం గమోచ్చారణమునంది యుండుట UU లు యనునవస్థల పొలం గామిం దృతీయములు సరళములు నాంబర ెను, ఈసంజ్ఞ లాం ధ్ల లతణసీద్ధ ములు గాని యాద్య వ్యాకరణ ప్ర సిద్ధములం గావు. ఇతరములగు హాల్లులు స్థరములు. డు, ఖఘబజబ ధయ బుఠరథఢథణభథభధన ఫభమయరల వ

శోనషసనహాళ్‌,

టీ. 'స్థిరా ఇతశే” అనునది మూలము. సరుషసరళములం పది తేవ్బ నితరములు స్థిరములనుసంజ్ఞ నం చెడి. వ్యాకరణ ప్ర క్రి శ్రీయనుబట్టి వరుషనరళేములు వరిణామార్హ పరము లయ్యెడి, తక్కు-0గలవర్థ ములకు 'సంఛారణమునం బరిణామము చూవట్టమి నవి సిరములుం నాంబడెడి. కొన్నివర్తములకు స్లిరసంజ్ల కములకుం గొండొకచోం బరిణతి థి కొం థ ల్ల చూవటెడి. కాని యావరిణతి వరుషములకువలె సార్వ తికము గామి స్లిరనంజ కసార్ల

లు ల య Sy థి క్యమును గల్పింవంజాలదు. ఆయావాల్టుల కాయాహాల్లు లా చేశములుగం జూపట్టు చే గాని నమూలముగ నాయాహాల్లులు పోవుట సామాన్యముగ వ్యాకరణ ప్ప క్రియలో. జూపట్టదు గాన వీనికీనంజ్ఞ కలిగెననియే ననవచ్చును. ఇదాద్య న్యాకృతిసిద్ధసంజ్ఞ యె,

దంత్యతాలవ్యంబులయిన చజలు నవర్షంబులు. ౭.

తాలవ్యు చ కారంబు దంత చకారంబునకును పొలవ్వు జ క

రంబు దంత్య జ కారంబునకును (గ్రాహకములని తాత్పర్యము. టీ, 'స్యాన్మిథన్స వర్ష శ్చ" అనునది మూలము, సంస్కృతమున చజలకుం చొల వ్యోచ్చారణమే గాని దంతోచ్చారణము లేదు. 'తెలుంగుపదములందలి చజలకు దంత్య

స౦జ్ఞాపరి చేద ము. 18 ద్ర

తాలవ్యోచ్చారణములు శెండును గలవు, దాన నవి యిందు ద్వివిధము అయ్యుడి, తొల వ్యమన దవుడలం6 బుట్టినది. దంత్యమన దంతములం బుట్టినది. దవుడలకు నాలుక తొక? జేసీ వలుకవలసీనది ఈతాలవమనియు, దంతములకు నాలుక తవిలించి వలుకవలసీనది దంత్యమనియు నిర్ణ యింపనగు. సవర్ష్యమనంగా నజా లీయము. సదృశమనుట. వలుకుబడిలా” భేదమున్నను నఖిన్నములంగ నె యొన్నవలెనని ఫలితము. (గ్రాహకమనంగా గ్రహించు నది, లతణములందు దంత్య తాలవ్యచజల లో నెద్దానిం బేర్కా-న్నను, శండింటిని 'బేర్కాన్న టే శలంవవలెనని భావము. తాలవ్యచకారమున కగువిధి దంత్యమునకును దంత్యమున కగువిధి తొలస్యమునకును గలుగునని శ్రీందెవివరణమున కశేప్రాయ ము. ఇ ఈ ఎవ లం గూడిన చజలు తాలవ్యంబులు. ౮.

చిలుక - చీమ - చెలి - చేవు, జిల - జీడి - జెజ్లై - బేచె.

ట్‌, “ తాలవ్యశ్చుర్వ కః అనునది మూలము. స్పష్ట్రము* ఇ ఈఎని లు తొల వ్యములు గాన వీనిసంబంధమున చజలు తాలవ్యము లగుట యవిరుద్ధము,

అఆఉడోబ ఓజా లం గూడిన చజలు దంత్యంబులు. ౯.

చలి.పావ-చుక్ళ మావు - వేాక్కు_-వేోటు-చేౌక, జాముండు. .

జాతర-జోన్ను -జాలు-బొన్న -జోలి-జె”కు. ఐదంతములయిన చజలు సమేతరశబ్దములందు లేవు.

టీ, సూ తృమునందలి యుడచ్చులనంబంధమున చజలు దంత్యములగును, కంఠోో ష్ట్యము లగుపీనిచేర్చున చజిలు దంత్యములగుట వింత, చింతామణి వ్యవహారమున దంళ్య ములుగ బలుకంబడున వత్వవిళిష్ట ములును దాలవ్యములుగ6 బలుకంబడున వత్వవిళశిష్టము లును నని జేన చేద చేట చెడ యనుమున్న గువాసిసంస్క_రించుచున్న ట్లును, నత్వవిశిష్తము

యం రు దంత్యమని తాలవ్యచజలరూనమును వేబువజచు చున్నట్లును, నం చేహాస్పదములగునవి అకానై కారములే యగుట నోత్వమునకుం బృసక్రియే లేమి వృక్ష శబ్ద మె కారబోధకమగు చున్నట్టును గ హించియు, నాయాయచ్చులతోడం గూడినస్తు డాయాచజలను వేటోక య లో క రీతిని బలుఫుట పొనంగదని నంఖావించియు, నూరి పర్ధ ములలో చజల శె య-చ్చుల "భేద మున నిట్టిఖిన్నోచ్చారణము నంభవించుటంజేనీ చానిని గస్ట్రవడి 'తెలిసికొనునక్క. అను దీర్చి నుబోధముగానించుటకే మూలము నిట్లు నిఐరించెననవ లెను. చింతామణియందువ లె. గాక యిం దాయాయ చ్చులసంజంధము వే చజలకుం గలిగెడు దంత్య తాలవ్యతల నిర్ణయిం చునీసందర్భము చూవట్లుటంబట్లి వధ సమామ్నాయమున చజలను శండిటి సే నిల్చుట ఠం లు రం

ద వ్‌ a నం వాను యుచితమని తో (చెడి. (_ప్తాక్సుతమున దంఠత్యచజలు లేకున్నను చెనుంగునమా త్ర మాప్రా,

14 బాలవ్యాకరణము

కృత చజలకు దంత్యకయు సిద్ధించుచున్న ది. సంస్కృ తేసమములందలి చజలు తాలవ్యము లేగాని దంత్యములుగామి “సాని కీవిధలతో సంబంధము లేదు, కాన సీస త్ర మును బూర్వనూూ క్ర శ మును సంస్కృృృతస మేతర వదవిషయము లనుట స్పష్టము, వదంతముశై న న చజలు * నమేశరయెన తెలుగున లేవు. “మైవులసాకిరి చాయమగలిడనునది చూవట్టుంగాని '“శయివుల "అని దిద్దనగుటం ద్యాజ్యము. ఇది కేవల సంన్మ్ఫతే సమనిషయము,

సంస్కృృతసమంబులం దికారాంతములయిన శబ్రములయవధా చజలు బహువచనంబు వరంబగునపుడు దంత్యములగును. ౧౦.

ఐవి దప్ప సంస్కృృతసమంబు లందు దంత్యచజలు "లేవని 'తాత్ప

ర్యము. ఉనధ యనంగాందుదివర్ణ మునకు ముందువర్ణము. అర్చి-అర్బులు; రోచి.రోచులు; వీచి-వీచులు; రాజి-రాజోలు; వాజి-వాజోలు. మజీయు రాజోశో బం బొక్క..టి దంత్యయు క్ష కంబు కానంబడియెడి. ఇతరములయిన చజల కుడాహారణములుః చంద్రుడు. -చామరము-చు (క్రిక్‌ -మార్ష ము- వోరుండు- చె చ "ర్యము. జయము=జాతి. _జుగుష్పజూటము1 ఇత్యాదులు.

టీ, ఇదియు దంత్యచజవివరణ మే గాన “అద్దంత్య$ః అనునదే మూల మనవలయును, సంస్కృ తనమములందలి చజలకును గొన్నియడల6 చెనుంగునం గలుగుదంత్యత వివరింప సీన్యూత్ర మారబ్దము. ఇ కారాంతములై న సంస్కృ తేసమముల చజలు బహువచన యో? మున నుకారాంతము'లై దంతో్యోచ్చారణము నందును. ఈయవస్థయందుం దప్ప నితర ములకు సంన్క్బృతనసమముల చజలకు నెప్పుడును దంత్యత సిస్థింపదు. “ఉవధి ఇది పూలో నీయనిద్ధసంజ్ఞ . 'అలోన్వ్యాత్ప్చూర్వు ఉవభాఅని సూ త్రము. తుదివర్ద మునక బూర్వ మున నున్న వర్ణ మువథ యనంబడు. ఆంధ పృత్యయమా తృమును జెందినది సంస్కృత సమము, “అగ్ని శ లు"ఇందు: దుదివర్ష మికారము. దీనికి బూర్వవర్శము చకారము. బహువచన ప్రత్యయము లునర్జ్యము, ఇది పరముగా దుదియికార ముకార'మె చజలకు దంతో్యోచ్చారణముం గార్చునుగాన నాసందర్భమునందలి చజలు దంత్యము లగు చున్న వి,

ఇర్హైతక్కినవూహిం౦-చునది. అచ్బులు=స్వరమ. లు: = ఇందిన్యూ తృము వర్దింవకున్నను దీనికి దంతో్యోచ్చారణ మె (వనిద్ధము. అ-చ్చులు=ముదద్ర దలం: శతెనులకేబ్ద మగుట 9 వే దంత్యత

సిద్ధించెడి. ఇళ్లు మంచము (ఖటర్ట్రు ఆనునపుడు తద్భవనుగుట దంత్యత గల్చెనని యెంచు నది, మజీయు గోచి, బూచి, సంచ్చి లెజ్కి జాజ్మి విరవాజి మున్నగువాని శేకవచన బహువచనములందుం దాలవ్యదంత్యతల సాధింప రి-9 సూ (త్రములు సమర్థ ములుగాన సంస్కృ తసమములకు సంబంధించిన యీసూ క్రమున కని లక్ష్యములు గాయాల.

సంజ్ఞాపరి చేద ము. 1ర్‌

ఈసూ త, మికారాంత సంస్క్భాతేసమముల చ జ లకు బహువచనము వర మగునపుడె దంత్యతను సాధించునదగుటం దాం దత్సమపరి మ్ఫోదమున సాధించిన రాజక శబ్ద పృథ మైకవచనరూవమగు “రాజు” అనుదాని కేకత్వబహాత్వముల దంత్యకను సాధింప సమర్థము గామి “మణీయు రాజేళబ్దం బొక్కటి దంతయు క్షంబు గానంబడియెడి నని సూరి వివరణము వ్రాయవలసి వచ్చెను, ఈతండు మహాత్వమున స్వార్థ వరముగును ' రాజక శబ్బమునకును “రాజు” రూపము కలుగునని శానీంచినవాండు (తత్స. 78 సూ) గాన సీతనిమకమున దంత్యత వ్య స్తరాజక శబరూవములగు రాజు రాజుచేత మున్న గువాని శే గాక ఖగరాజు ఖగరాజుచేత మున్నగువానికిని సంభవించునని నంభౌెవింవదవల యును, దీనివి స్త తికయి తత్సచువరి చే దమునందలి 7రినూ త (త్ర, వ్యాఖ్యల నరయునది, “రాజక” శబ్దముతుది నున్న “అక్‌” అనుఖాగమును లోపి ంవసేయకు, దంతో్యేచ్చారణ ముత్వ మూలమున సిద్ధింవంజేయను, దత్స మురూవసాభనసందర్భమున సదా డువర్ణమును విధించు చింతామణియాశయమును గమనించియే సూరి యిట్లు వ్రానెననుట సముచిత మగుటంచేసీ చింశామణియు వీనికి దంత్యతను సాధించునదే యని విశ్వసిందందగును. ఒశకేశబ్దమునందలి జకారము నొకమాణు తాలవ్యముగను మణియొకమాటు దంత్యము గను శ్రేషయందుం బలంకవలసి యుండు ననువింతను బాల వ్యాకరణమునకన్న నధికముగల ననపజ చును చ్చేశముతోడ జకారం బుభయంబగునని సూ త్రించి “పాండు రాజయశము”*

ఆనుదాని నుదాహరించి యిందజయశమను రామాయణార్గ మున (అజయశము) జకార మును దొలవ్యముగను, భార తార మున (పాండురాజ! సంబుద్ధి) దంక్యముగను సమన్వ యించుచు రాజు వైకృతమనుదానిని గచిన్మతముగను నిరూపించుచు రాజు వైకృత మని వ్రాసీనవ్రాంత లనుబట్టి స్వార్థ పర్నమెన రాజు శబ్దము దంత్యమనువిషయమున నాత( డును జింతామణిసూరుల నే యనునరించు వాం డనుట తెల్టము. “ స్వార్థవ్ర, థానే భావే స్యాత్‌ రాజ్ఞో డు పుంసి వేత నే” అని చింతామణిని వివరించు నాధరష్షగమును రాజు ఖగరాజులందలి జకారములకు దంత్యముల నెడు సూరి సీతారామాచార్యుల మార్ష ములకు మార్గ దర్శక మే యగు చున్నది. గుప్తార్ధవ, కాశికమాత్కము పొండురాజయశమను నుదా పహారణమందలి భార తార్ధముననైన చేళోరమును సడ పాండురోగము చేం బక శించువాండను వ్యుత్ప్షి భ్రైకల్పనముమూలమునం దాలవ్యముగం జేయుచుం, "గేచిన్న తము ననుసరించి తత్సమజ కారము లెల్ల. దాలవ్యములని యయ వైక్ళళములు దంత్యములనీయుం బరిష్కు..రించుట యుచిత మని సమృతించుచు పారి కారి కామూలకాశయముతో చాల వ్యాకరణాశయ మును సమ్మ తించెడువివరణముల యాశయమును గమునించుట మాని తన

నిమర్శన పొటవమును బ్ర టించుచున్నది. లతృణకర్తలమకతమున స్వార్థ పరమైన రాజక

16 బాలవ్యాకర ణము

శబ్దజక"రములు దంత్యములనియు దంత్యత సంస్కృ కశబ్దగత చ జ సాభారణ్యము గామిని “వేడు, రాయడు” అను తెనుంగు నుడులు వ్ర సిద్ధము లై యున్నను, దంతోల్రీ బార స్రేనమస్వరూవములంబట్టియు నిధ్ధాని నచ్చ తెలుంగుకబ్బ ములకదర్త రలు చైక్ళత మని భ మించి తనుకావ్యముల నువబయో గించి యుంచురనియు, దాన నంస్క్భతసమ షు వైకృత వాదద్టయము వెడ లెననియు ఫలితమును గ్రహించుట యుచితను. ఇట్లు దంత|ోబ్బారణ నుం జేసి యైన రాజుళబ్దము వై వైకృ్ఫత మనుభ్ర మయే వలరాజు మున్నగు నమానముల నిందు. గల్లీంచెనని విశ్వసింవందగును, నె స్యార్థపరేరాజకా శోబ్దజికారముల 6

గేచిన్తతము ననుసరించి తాలవ్యములుగ నుచ్చరించుటకు “నించుకయు నవకాశములేమి లాత్షణేపల దంశ శ్య తాసిద్ధాంత మే రమణీయమని తోంవెడి.

నకారంబు ద్రుతంబు. ౧౧

టీ. “దు తాఖోో నకి అనునది మూలము, దీ కి ౦దిస దు EOS ఆ మూలము నివివరణ మా క్రిం సూ త్రనున

సనరయునది. ద్రుతాంతములయిన పదములు ద్రుత ప్రశృతికములు. ౧౨. వథమా కయి పట్టి యొశ్కేతరములయిన విభ కులు - ఉత్తమ పురువైక వచనంబులు - 'భాత తద్ధ రాద్యర్థక వ్రృథమవురుమైక కవచనం బులు - - ఆకీరాద్యర్థంబులయిన యెదుతవర్ల కేంబురు- -ళతృ తు మానంత ర్వ చ దాద్యర్థక కంబులు - నేను తాను వదంబులును. వలె వ ప్రభృతులును

ద్రుత ప్రకృతికంబులు. నన్ను క _ నాచేతకా-నాతో డకా-నాథొటఅకుకా - నావలనకా _ నాకంళు౯ా _ నాకుక౯కా _. మాలోవలకా - మాయందుకా _ వత్తు౯ా-వ చ్చెద౯ాన చ్చె౯-వచ్చుక౯ా - వ చ్చెడు౯-వ్రసన్ను లయ్యెడు౯- - కావ్రుతకా - కొొట్టుచుకా - కొట్లకా-కొట్లంగకా - కొటుడు౯ా _ కొటినకా-

Ee) ర రై వూ ద్ద 1 వలె౯ _ ఎంతయుకా - పోలె౯ా _ అయ్యకా ఇత్యాదు లూహ్యాంబులు,

టీ. నకార మంతవముందుం గలశబ్దములు దుక ప్రకృతికములు. “న కారంబు

నా 9 mu నా న ఇ జ్‌ ళం య్‌ లో దతం బను వైసూక్రమునుబట్టి న కారమా త్ర, మునకు ద్రుసంజ్ఞ కలుగుచుండ నీ క్రింది

వట్టికమూలమున నిట్టిన కారము లం (దృుతములని వ్యావర్తకముగం జూపుచు నకార సామాన్య మునకు ద్రుతగంజ్ఞ సిద్ధింవకుండం జేయుటకు యత్నించుచున్నాండు. “అన్యే దుక వకృతయో యే స్సు గ్రరు బ్రనుజీవిళదు, తా నిత్యమ్‌ * అనునది మూలము. (ప్రథమావిభ శ్ష్యేకవచనబహువచనములును జకతురీ వ (వత్యయములలో “కి అను వదియుం బంచమి వ వృక్యయములలోే | వట్టి” అనునదియుు షష్టీ వ (సృత్యయ ములలో యొక్క

స౦జ్ఞావరి చ్చే ద ము. 17 (20

యనునదియుం దప్పం దక్కినపృత్యయము లెల్లను ననంగా న్కు చేత, తోడ, కొఅకు, పలన్క కంటె క్కు లోవల అందు, న్న అనునవి (ద్రుగవ, కృతిక ములు. ఇదంత శబ్బ్దముల్వై నిదంతేములుగ దూజిడు న్ని కి అనువికృతులును (దుక,పృక్ళలికములె. థి ర yy» ల వ్రథమాతరశేషములైన చే, తో అనునవియు దృుతప్రకృతికములె యగును. మణీయుం జతుర్థ సర్ణకమగు “పొంటె' అనునదియు%, బంచమ్యర్థకమగు “కన్న అనునదియు (దృుతృపృకృతికములె యగ (వ శ్యయము లాయాశబ్దములకు( దుదిని జేరునవిగాన నాయా వ్రత్యయము లంతమందుం గల శబ్దము లెల్ల (ద్రుశవ, కృతికములే యని (గ,హింవవ లెను,

నన్ను క్‌; ద్వితీయాంతము. నాచేతక, నాతోడకొ: తృ తీయాంతములు. నా ఫొజణకుక్‌ : చతుర్ధ గింతము. నావలనక , నాకంటెక్‌ొ: వంచమ్యంతములు., నాకుక్‌, వమవూలోవలక్‌ షష్ట్యంతములు. మాయందుక్‌: స_ప్తమ్యంత ము. వత్తుక్‌, వచ్చెద: లాడుత్సమపురు మైకపచనములు. వచ్చెక్‌: భూ తార్గ క, వృ థమపురున్నాకవచనము. వచ్చుకా, . ళ్‌ కళ 5 వ . లం, జ జ ఇ వశ్చెడుక్‌ ; కద్గర్మ్యాద్యర్గక క మపురుషెకవచనములు పృ్కనన్ను లయ్యెడుక, కావుతక : ఎడుతవర కాంళతాశీరాద్న్యుర కములు, కొటుచుక్‌: శ తరకము, కోటక్‌, కొటలకొ: మ అథి ల Uo లు’? అ తుమున్నా ద్యర్త కములు. ఫొటుడుక అనంత ర్యార్ల కము, క్రొటినక్‌: చేదాద్యర్థ కము, థి లు థి లు థి నేను తాను: అస్త దాత్మక శబ్ద ,పృథమెకవచనములు. వృథమాంతములుగాన వీనికిం గళాత్వ మెసీద్లించెడింగాన నిట్లు నినేశించవలసీవచ్చెను, ఎంకయుకొ,పోశతెక్‌, అయ్యక , థి మే ద నలె (చభృతులు, మిగులక్‌ , మజలక్‌ , కడుక్‌, వంటక మొదలగునవి చళ్ళతి శథబముచే వాచ్యములగు నవ్యయ ములు, మూలమున దదరాశీజ్చేదర్లకముల కాదివద ది గారి థి మును బేర్చుట కాయ్యాప్రత్యయము లాయర్థ ములం చే గాక మ ఆికొన్ని యర్థములందును గలుగునవగుట నాయాయర్గములం చాయా, వత్యయములతోంగాడినవాని నెల్ల సంగ థి (UU mM (Uy హీంచుటకని తలంవవలయును. _ తేలుంగున నత్వవిళిష్టనకారమును ,ద్రుుతమన వీలు లేదు. ఐనను, “దుకాఖ్యో నక అని చింతామణి వర్ణ సమామ్నూయగతరూవమునే నిచేశించి,దు కనంజను జేయుట యిది హాలున కెయగువిశేవసంజ గానను, కేవల వ్యంజ థి కూ (7 గం Gp నము నచ్చువేర్చక పలుక నవకాశములేమిం చెలగునుడి వలుకుబడి యా చితింబట్టి యుత్తు చేరునుగానను, | దృుతమజ్విశిష్ట మైనను గాకున్నను సీసంజ్ఞ చెల్లును ను దేశముతో నినవిగా బెంచి నూరి యిటి పొలురూవమునందిన నకావములనును .దు తగంజ య టు య 9 gr గలుగును జుడీ యని తెలువం బట్టికలో (దుక పృక్ళలికముల ెల్లం బొల్గులతో నిరేశించెను. ఈపట్టికయందుం జూవంబడిన ద్వితీయాది విభ క్షులకును, నాయారూవము

లకును, శ చ భనులం దుత్వవిళిష్యృమ్రైన నకారము తుదను గల్లునని సూరి

18 బాలవ్యాకరణము

సూ త్రించియున్నాండు, అవసానంబున దృుతస్వరలోవము బహుళముగం గల్టునని సంధి పరి చ్చేదమున సూ్రించినాండు. (దుతస్వత్వరూప ముత్వవిశిష్ట నకారమని సంధీవరిచ్భేదమున వివరణము వ్రాస్‌నాండు. ఇకారయుమోంది కును వు శ్రీయా విభ కులయుత్టమున కితమును సూ త్రించి సాథించినాండు, (ద్రుశస్వత్వరూవము మాందం బరుషములకు సరళములు గలుగుట సూ త్రించి చూవీనాండు, (దు,శన్వరము సంశ్లేష ప, తిబంధకముగా నూహించి సం'శ్లేషమును సో తృముఖమున సాధించినాండు, ఈసందర్భ ముల? బరిశీలింవ నీతనిమతమున నుత్వవిళిష్టనకార మే (దృుకమనుట సాభార మగును, ఇంకం (బ్రథ మెతరసూ త్రనందర్భ మునను నిం కాదిసూ తృ వ ణాళికయందును దులేవ్రకృతికనులం బొల్లునకారము లంతమందుంగలవిగా ని నైళించియున్నాండు. దీన దుశవ,కృతికము లచ్‌ సంధివివషయములుగా వానితుది నున్న ద్రుతము అంప్తాచ్క మె దోంచునను నాశయము గలిగియుంండుట తెల్హమగు, ఎసెసందర్భ ములంబట్టి యుత్వవిళిష్ట యైయుండుట సొల్టురాపముగ నుండుట యను శంజేరూపములుగాని (ను అనునచే ముకారాంతములపై ని యగుంగాన నువర్శముగనే దాని గణింవవ లెను యితరరూవములు (దృుకమునకు సంభవింవ వను దృఢవిశ్వాసముతో సూరి యుండుట స్పష్టమయ్యొ, దీన “నకారంబు (ద్రుతంబు,”” అనుసూ త్ర ముత్వవిశిష్ట మును బొల్జురూవమును నై నన కారము లను 'శిండిటిని బోధించునదిగా నూరి యొన్నాననుట స్పష్టమయ్యొ, 'దు,తాఖ్యో న్య” అనుమూలమును, ని చేయర్థము నిచ్చునదిగ సూరి తలంజెననుట పునరు క్షము. మూల మెట్టి దానినేని వ్యంజనరూవమునందం గలుగుదానిని నకారమును (ద్రుుశమనందగునను నాశయముగలదగుట సూరియిమ్మార్ల మం దేక దేశ గ వాణముచేనాన దనందగును, ఈవటి

యు కలో (ద్రుత పృక్ళృతికముగ నిరూపించిన ద్వితీయావిభ కి ను రూవమని నువర్హ ౦బు ద్వితీయయను దాని వే స్పష్టమగు, తక్కుంగల సుబ్విభ క్తులతుదిని నువర్గ మాగమముగం దృతీయాదులకు నుమాగమంబగునను దాని చే సిద్ధించుచున్నది. మిగిలిన తిజంతములలోం గ్‌ న్ని పృతథ్యయరూవనువర్డ మంతమందు. గలవియుం, గొన్ని సూ క్రవిహితదు,తాం తము లై న్మప్రత్యయములతోం గూడినవియు ఇైాయున్న వి. ఎంతయు నిత్యాదుల తుది నున్న నువర్ణ ము సముచ్చయాద్యర్థ ములం గలిగినదగుట నవ్యయరూవము. (దీని నీతండు సాధింవలేదు. వలె నిత్యాదు లవ్యయములగుట వానితుది ద్రుతమును నవ్యయ రూవమె యగును, ఇట్టివానిస్వరూవము చెజింగిందలేమి వీనితుదిని దృుకమెట్లు కల్లెనో యీ వ్యాక్ళ తింబట్టి నిర్ణయింపరాదు. ఈద్బుతము లెల్ల నాయావదములతుదల నిల్చునవే, మలియు సంధ్యాదులందు వీని కదృశ్యతను నూరి కొన్ని యెడల సూచించి యున్నాడు, తాను చేనులలోం దుదిని. (దృుతీమున్నను నది (పృథమాసనంబంధి

ఉల

సం౦జ్ఞావరి చ్చేద ము. 10

యగుట ద్రుతము కా౭జాలదనుశంకను దొలంగించు తలంపుతోడను, చాను నేనులను

సర ములు తానాయను వ,కృతులకుం గలిగినవగుటం ద్ర, థమాసంబంధము లైనను

దా WU

శబ్బ్దసహజిములు గాక యాగమములుగం గల్లుటంజేసీ ద్రుుతములే యని సూచించు నుద్దేశముతోడను, సూరి వట్టికలోం దానునేనుల నిస్దేళించెనన్న శబ్దసవాజములై. శభాంతేమున నిల్చిన యేనువర్ల ములకును (దు,తనంజ్ఞ సీద్దింవదని స్పష్టవడును, కానం అ మా ఇ భఖ లు

లో బైనందర్భముల ననుసరించి శబ్దనహజములుగానివియుం (బ్రత్యయాగ మావ్యయాత్త

కము లైనవియుం బదములతుదినె నిల్చునవియుం, దాము లుప్రములయు్యు. బదములయర్థాదులకు భంగమును గూర్ప్చంజాలనివియు నగునుత్వవిశిష్టన కారములును

గొండొకచో వానికే యైన పొల్లురూవములును (ద్రుుతము లనునొకలతణము సిద్ధించెడి.

దీన (దృుతమనునది యుండవలయునన్న నుండునదియు6 బోనలయునన్నం బోవునది

యు నని స్పష్ట్రవడినది గాన (దుతసంజ్ఞ సార్గకమగుచున్నది. ఇట్లు దీనిలత్షణమును సూరి వానివానిముఖమున చేగాని స్వీయ వాక్యములవివరింపమిం జేసి పాఠక నుబోధథమున శై. (పాఢవ్యాకర్త “నకారం బసాభారణంబు ,దు తంిబని స్ఫూత్సించి యసా ధారణవదము

ల

క్ష . 5 ఆ నకు బ్రత్యయాగమావ్యయాత్త్మ క మె యుత్వవిళిష్టమని వివరణము వ్రాసి (దు,తమనంగా

నొల్లనియెడ మజంగిపోవునదని (దృుతనంజ్ఞకు సార్థక్యమును గూడం జూపుచు నున్నా నిత్యాదులందు మ్మాత్రము దు తన్వర్యదుతలోపములు గలుగవని \దుకలకుణమును దు,ళాఖ్యో ని ఆనునన్న యి దుతలక్షణనువయచాన యనిన కార వ్యంజన సా ధారణమను తత్వమును, నన్నయ 'దు,శసంశ్లేషములని తాచెన్నిన

౮

వివరించినా౭దు. ఈతండు

యన్నిష్టసఖీ త్యాదుల చే చెణీంగిన వాడయ్యుం దాం జెప్పిన యుత్వవిళిష్టన కార మనునర్గ మునుగూడ నాస్మూత్తమున సామాన్య నిర్దిష్టమెన “ని అనుదానినుండి యుద్ధరింప నవ కాశ మయ్యొడింగాన నన్నయ చింతామణి తన్నీవిషయమున విరోధించునది గాదనుటశే “దు, 8 ర అ ఇ ళ్‌ అన ఖీ తాఖ్ల్యో నః అనుస్యూశత్రమును బ్రమాణికరించెననియుః గావుననే “అన్ని స్రసఖి_ పెన్ను రము-వక్క_ంబెట్లు కముంబేనో మున్నగువానిని సూత్రాంతములచే సాధించికొ చెననియు ల ౪ ల హీంవవ లెను, సందర్నమున ' రగ నకి అనుసూ త మున (గృహింపవ లెను కొన నీసందర్భమున దృ్రుకాఖ్యో నః అ సూత్ర రుం ద్రౌఢ వ్యాక ర్హయు సూరిమార్లమునే యనుసరించి యర్గముచేనెనని 'తెల్లమయ్యొు. “ఉన్నాను” కా ౧ య లం అనుదానివిషయమున నందలి దుక మునకు స్వరలోవ లో పార్ధ వూర్ణ బిందురూవ కార్య ములు గలుగ వనుట నూశ్రము ప్రాఢవ్యాకర నూరికం టెం సత్త చెల్పె. (ద్బుతము సవాజముగం దుదినిగలిగియుండునవి దు్రోవ,శలలికములని వత్చ త్తి, వ్యాకరణ వ్య క్రియ ననుసరించి యెల్ల శబ్దములు నాయా ప్ప త్యేయములమూల

మునను. నరవిశవ వ కాశక మె చేశడు నువర ముమూలమునను, నాగమనువర ముల క op (WU రుం ళా క ళా

90 బాలనవ్యాక రణము

మూలమునను దుతవ్రకృతికము లగుచుండుటం జేసీయు, శబ్బసవాజములగు నకారము లకు (ద్రుతసంజ్ఞ సిద్ధింపమిం జేసియు వ్యా కరణసిద్ధ ద్రుతాంతములశే సూరి ద్రుకప్కకృతి కమును బర్యాయముగం బే నెను, చింతామణి ప శాళికలో నిట్రాయా వానికి వేక్వేణు ద్రుత UU ర ©

విధానములు లేకుండుటే గాక “అన్యే ద్రుత ప్రకృత యో యే స్యుర్హ్య్యనుజీవి కద్రుతా నిత్యమ్‌” అనుదాని వేం గళలుగానివాని కెల్ల నకారయు నిత్యముగ నగుట నందలి దృుత వ న రకము, వ భక

ప్ర కృతికసంజ్ఞ సార్ట్‌ ఇం దట్టి వృ క్కియ లేమి దువ, ఎతిక మనుమాట నేతి బిరకాయను బోలె. వరికింప నిధానింబటి పో లెని త్యాదులం ద్రుత వ కృృతికములును దక్క్టుంగలవి (దు, తాంతములును నయ్యెడ్‌, మూలము తత్త దర్గకసంస్కృతవదముల చేం డెలుంగుపదముల నెటీంగిం చునదైనను, “న్య-మో8" ఆని తెలుగును సంస్క్భతవిభ,క్తి నిడి వాండుటను, నధర్వణుండు “ఓీయివదే, అ డాంతత్వమ్‌, ల్వాదివర్ధ్థ కే, ” అని యను టను గమనించియుంం ద త్రదర్గకసంస్కృతవపదములకం టె నసందిగార వ తిపాదకములు

ఆం థి (౧ థిట/

'దేశ్యము లె యని యెంచీయు:6 గావలయు సూరి దేశముల నె గృహించుటయు, వానిని నంస్కకవదములుగ భావించి వరముననున్న సంస్కృతే వదములతోం గలుపుటయే గాక 'యొశ్కే_తరములు, వజ్వాదులు” అను మొదలగుచోటుల గుణయణా చేశాదులం గూర్చు

టయు, జరిగెనని తోంచెడి, ద్రుత వ పృకృతులు గానిశబ్దంబులు కళ అనంబడు. ౧౩.

రాముండు - రాములు - హయము - విళ్లువు - గోడ - మేడ. అయ్య - అమ్మ - రామునికయి . జ్లానముంబట్ల - నాయొక్క. - వచ్చిరి- వచ్చితివి_వచ్చిళొరి-వచ్చితిమి- రాడు - రారు _ 'రాదు-'రావు - రాము - కొట్టక - తిట్టక - ఎ_త్తిలి _ ఒ త్తిలి - ఊరక _ మిన్నక - బళి-అక్క ట- ఏల - ఇత్యాదు లూహాంచునది.

టీ. “తిజా జ ధ్య శేషషప్టీ నుస్‌కర వ దృ వచనీయజవిభ క్రీ కించిత్‌ వ్రశంసనార్థ క సంతావయదాతదా కిమేవాంళ్చ. క స తూష్టీ మాద్యా నఖిదధతి pe ద్రుతో న యేషాం స్వాత్‌” అనునది మూలము. 'ర్రుక మంతముందు శేనిశబ్దములు గళలగును, స్వచ్భము_లై నవనుట. '“రాముండుు రాములు హయము, విష్ణువు, గోడ, మేడ, అయ్య, అమి అనునవి డు ము వు లంతమున గలిగినవియం6,

ద్రిథమైెక వచన లోపము సందినవియంనగు స దలిఫరబ్టదథమారూపములు. ( (నున్‌ వృ వ థమా మాత్ర వొాచకముని గ్ర,హాంచ్చె 12 సూత్ర మున బ్రథచూశై వట్టి ట్‌ యొ్కేలీరేములు

ద్రుళేప్ర కృతికమ లగుటం జేసీ యిందు పొనిశే మొట్ట మొదటం గళలుగం జూపు

స౦జ్ఞాపరి చ్చేద ము. oj ర

చున్నాండు. రామునిశై ఇది చతుర్లేకవచనము. జానముంబట్లి:---- పట్టి వర్ణ కము థి లా లు అ ౪

చేరిన పంచమ్యేకవచనము. నాయొక్క-:---యొక్క_వర్ధ కము చేరిన మమ్మ్యేకవచనము, (మూలస్థ శేషపష్టి) శై శై వట్టి యొక్క-:---వీకవచనబహువచన సాధారణములగుట కళా లత్షణనమును దత్సాధారణ మగును. వచ్చిరి: == రేఫాంతభూత కాలిక (వృథమపురుష బహువచనము. వచ్చితివి, వచ్చితిరి: భూత కాలికమధ్య మైక వచన బహువచనముల*ః వచ్చితిమి: మాంతభూళ-కాలికో త్త్రమబహువచనము, (ఇవి మూలస్థ తిజ్య ధో్యోదాహర కములు, '“తిజధ్యనామ కాస్ఫ్యుర్థ ధ్యమపురుహిశ్చయే రమాంతాళ్చి” అని మూలము) రాండు, రార్కు రావు, రాము:---ఉత్తమైకవ చనవ్యతిరిక్త వ్యతినేక్కపథమ మధ్య 'మోత్తమైకవచన బహువచనములు, తిట్టక, కొట్టళ:---వ్యతి రేక క్వ్వార్డ కములు. ఎత్తిలి,

. rN ల్‌ ణి ద్‌ ఓక 5 ఇ దీనీ ఒ_ల్తిలి:= దశ్యావ్యయములు.ఊోరక,మిన్నక :---తూ సమర్థ కములం. 6 తూష్టిమా దాః అని మూలము) బళి:-ా- (వృశంసనార్భ కము అక్కు-టఃసం తా పార్భక ము, వల:--- 'వ్రగర్థ కము, అట్లు, అట్ట ఇట్టి, ఎట్టె, ఏమి, నులి, మిక్కిలి, కొంచెము, ఆహా బర, ముందే, అట్టిద-రాముండ ఇత్యాదు లాదిపద,గ్రాహ్యాములు. సంధి 18 సూత్ర, మున అపుడిఫుడెప్రదనునవి నిత్యవ,థ మైకవచనములని వృతి పొదించు. గానోయదాళతదా్యను మూలమున కుదావారణ మిందు జూవంబడ లేదు, ఈకనిమతమునం గూర్చిగుజించు లు క్యరర్భక ములంగC దలంవంబడెినవగుట గతార్భము లనవలెను. కాని యిందు: బర కోదావతి లేదు, వ్యతి రేక క్హ్వార్భ కములమూలమున 7న్వర్ధ కములకును గళాొత్వ మూహింవవలెను. ద్రుత పృకృతికముల పట్టికలో 'జేర్చకండుట చేతను వీనికి గళొత్వ మనుమానింవందగును. తృ తీయార్థకమగు చేసీయు. బం-చమ్యర్థ కనుగు నుండియు నా యాథాతువుల శ్ర్వారూవములనుతలంపునం జేర్పలేదని భావింవనగు. చేసి కృతీయార్థ క మని చెప్పశణేలేదు. ఉండి సృష్టముగ శబ్దమునినవాండు. చేసి క్రియలలో? గూరూవ ముగ సాొధించి నాడు,

“అను యిది యేటికవ మే, మనువనముదుఃఖితులమగుట నాధారము లే కను సంతానో చేదం బున” అనుఫారతాదివర్వ ద్వితీయాశ్వాన వద్యమునందలి “లేకను” ఆనుదానింబట్టి కొందు వ్యతిరేక క్వ్వార్గ కము దు, త్ర త్రక్టరకనని శ్రమింతురు, ఇట్టి భ్‌ మను దొలణంవశే సూరి"కొట్ట్రక్క రిట్టక అని శరడుదాహ్ళృత్త Ter nt ఛౌఢన్యాక ర్త ర “లేకను” ఆను దానిలో నువర్ణము సము: FE భ్‌ వ వ్యతి రేక క్యార్గ ము కళేయ యిని సిర్థాంకము చేనె నెను,/ స? ద

ప్రనకృము గామి “లేమిని అని దిద్దుట యంచితమని || [కు ర క వళ్చిడి. యతినిర్భంధము లేని కందవద్య పాదమగుట (జ వ్‌ గరం చినన దగ్గుత్తు hin

: RED CUR ఎల గ)

99 బాల వ్యాకరణము

నువర్ణము సముచ్చయదోోతకమే ,గాక యర్గ విశేషమును బృకటించునదియునని ప్రౌఢ

వ్యాక ర్త యిచ్చిన వ్ర, వ యోగనరణి ననుసరించి గ హింపవలసేయుందునుగాన లేకుండుట

యొక్క యతిళశయమును నువర్ధము నూచించసట్టు బ్ర హించి బహుపు స్తకగతమును జో జీ 5

ననేకలకు లాతణికకవులకు ద్రుతేపృక్ళతిక మన్ను భ్రమ నుదయింవంశేసీనదియుం నగు

సీ పాఠమును బ్రౌఢవ్యాక ర్షృమతము ననుసరించి స్వరసమని (గృహించుటయే నరనమని

తోంచెకి, (చూ. ప్రౌఢ, సంజ్ఞ ర)

We జో a జ 3 హస్వముమోంది ఖండబిందువునకు. బూర్జబిందువు వై కల్చికముగ నగును. ౧౮.

అడంకువ - అడంకువ - అరటి - అరంటి - ఎటుంగుట - ఎలుంగుట - బలంగము - బలంగము - మగంటిమి - మగంటిమి.

టీ, “వాస్వాత్సూర్లోే2ి భ వేత్‌ అనునది మూలము. అచ్చునశే వ్రాస్వదీర్ధ ఫుల భేదముగాని వాల్టునకు 'లేదుగాన వాల్టునుగూర్చిమయైన సందగ్భములందు నోయాయచు లతోం గూడినవాల్డుల నట్ట భేదముగ వ్యవహరించెనని (గృహింవవలెను. మలియం వ్యంజనము లచ్చు "కప్ప లేక యంచ్చారణము లేనివగుటయు నట్లు వ్యవహరింపవల నె i wae అద్య ఎడ ళ్‌ నని యన్నునది. కాంగా హ్రస్వమున కనంగా ప్రస్వాచ్చునకును వాస్వాచ్చుతోొ 6 గూడినవాల్లునకును నని గ్రహింవవ లెను, వికల్పమనంగా నొకమాబు కలుగుట యుక మాజు కలుగకుండుట. నిండునున్న యజనున్న యని సున్న ద్వెవిధము. సిద్ధపూర్హ ము, సాధ్యపూర్జ్మ ము, సీద్ధఖండము సాధ్యఖండము. ఆను భేదమునం బై శెండును ఇం జేనీ వీధములగు, సిద్ధమనంగా శబ్లనవొజు మైనది. సాధ్యమనంగా వ్యాకరణప్రాప్హమెనది, ఇందు సామాన్యముగ _ ఖండబిందువ నుటంజేసి సిద్ధసాధ్యఖండములకు ెండింటికి స్వీకారము గలిగెడింగాని యట్లన నవకాశము చాలదు.

ఇందలి యుదావారణములలో “మగంటిమి" అనునది తన్స్నం దక్కి న వెల్లను సీద్దఖండములు గల వదములని చెప్పవలసియున్నను సీ వ్యాక్ఫతివద్ధతి ననుసరించి యావ విభక్తి కటిపర్థ ము ద్విలీయా జ్యేకవచనములం బే వచ్చునదగుట చేతను, టివర్డ మునకు బూర్వము కల్లీనం. 'బ్లూర్జ్య మేకలుగందగి యుండుట చేతను, దద్ధిత్మవ వ్ర కరణమున నర్థబిందువు తోడి, టి. వ ము నోపనిభ్లకి కికముగ సమర్థి ంచుకొన లేకయీ యమియను కద్ధిత వ ప్రత్యయ ముర్ర్లేలహ-జిన దీనిని మగంటిస్త్యాదులు యథా, ప్రయోగము? ఛ్రావ్యాములను సూత్రాం కరమున సాధించుట వేతను, సీసూ త్రము హాన్వముమోందం బూర్హార్థములయునికిని సమా న్యముగం చెలుప్రునది గాక ఫందమునుద్దిక్టముగ జేసీకొని పూర్ణ మును దానికి విధించున

సంజ్ఞావరి చేద ము. లి et

దగుటవేతను సాధ్యమనలేక చానినిగూడ సిద్ధఖండముగ సే గృహింజె ననవలసియున్న ది. మ౭కియు దీర ముమో౭ద సాధ్యవూర్ణము 'లేదనునూ తము సామాన్యముగ బిందు మాత్రమును విధించెడి వ్యాకరణవిధుల వేం గలుగు ఖండపూర్హ ములలో దీర్చ ము మాందివూర్జ్మ మును వారింవ సమర్థ మై యుండుటం జేసీయు, నింక వ్రాన్వముమాంద ఖండ ఫూర్హ ములు సామాన్యబిందువి ధానముల చేత నే సంభవించునవగుటం జేసీయు, నీన్యూ త్రము సిద్ధఖండముల నే వూర ముల జేయునదని గృహింపవలయును. కానం గుణుచయచ్చున' కును నట్టియ-చ్చుతో జిహల్టునకును దరువాత నున్న సిద్ధ ఖండము (లఘువ్రుమోందనున్న దనుట్ర వికల్బముగ బూర్జ మగునని నూత్రార్థ ము సంభ విం చెడి.

అడంకువ; ఇందుం గు వర్ణ మునకు( బూరషమున నున్న సిద్ద ఖండము పూర్థ ము గాంగ “అడంకువి అయ్యెను, పూర్త రూస మధ్ధానికిం గలుగనివత్స మున '“అడంకువి అను సహూజరూపమే యుండును. ఇటే తక్కుంగలవూహ్యూములు,

బిందువనునాసీకోచ్చారణమునకు గుజుతు, అను నానీకోచ్చారణము నిల్చియున్న దానిగుజణుతగుబిందు వు ఫూర్ణరావము నె కల్రియుండును, అట్టియుచ్చారణము లు_ఫ్పమెన

నం దట్టియుచ్చారణ ముండెనని తెలువ నర్గబిందువు (ఖండముంచుట యావార నుయ్యెను, కాయగా దొల్లి యనునాసీకోచ్చారణము గలిగి నేండు దానియుంచ్చారణాము గనరాని వదజాతి ఫూర్వావస్థను (బ్రకటింప సూరి యీోసూశ్రమును రచించెననుట స్పష్టము. కాని యుచ్చారణమున లేనిభాపమును సిద్ధముగం చేసికొని యుచ్చారణము నర్జానికిం గట్టుటకన్నం జారి తృకదృష్టిని బ్రాచీనపూర్ణ మును నర్థము గాం జెల్పుట నుబో ధనుగుమార్ల ముగానం బూర ర బిందువు ప్రాస్వముమోంద వికల్ప ముగ నర్భమగునని ద్రాస్వము మింద బూర్జ ఖండముల శంటియునికిని సూచించుట నరనమగనని తగవెడి. ఇదియును దీని తరువాతివిధియును గ్రమముగ వైకల్పికమును నిత్యమును నగుటంటబేసి యీళిండు సూ త్రములలో శీ జేనొకదనియం దవ ధారణార్జకమును జేర్చి యొకదానిని విడువం దగునను కొందజయాశయము. కాని యైన (గృమముగ వికల్పముగ దీర్భ ముమోం౭ంది ఖండమునకు. బూర్జ ము గాదనియు, నిత్టముగ వ్రాస్వముమోంది ఖండము ఫూర్ణ్యమగు ననియు న పార్థ ములగం గాన నమ్షార్హమ నా: దరణీయము, ఖండమును స్థానముగం జేసీ పూర్హ మును విధించుట చేత నారింజ గావంచ పొవంచేత్యాదులందు ఖండము గలుగ కుండుట ఫలముగా ననుమానింవందగను,

ఉచ్చారణము లేనిఖండమును వ్రాంతలో విడువందగునని కొందజం౦ందురు గాని ఖండము నుద్దిష్టముగం శ్లేసికాని పూర్ణ మును విధించునట్టియు, , దృుతమున కర్గబిందు

జ జ నళ ( రూవమును బ్ర (క్రియలో. జూపునట్టియు సూర్యాది లాక్షణికుల మఠము ననుసరించి

94 బాలవ్యాకరణము

య్య, శ్లేషకావ్యములం గొన్నివట్టుల దీని యుపయోగము చూపట్టుట నవలంబించియు, ఖండస్థిత్య భావముల బదములం దర్భ భేదము కలుగుట గమనించియు నిది యపరి త్యాజ్య

మని యనవలయును. దర్భ ముమో(ద సాధ్య పూర్ణ ము అదు. ౧౫.

వాడు - వీడు - రాయడు - లేడు - కాంబోలు - కాబట్టి _ గోగులు ౬ రేయగులు,

టీ, “దీర్దాచ్చేక్టండ వీవ స శ్రేయ$” అనునది మూలము, దీర్ధాచ్చునకును దీర్ణాచ్చుతో లసాడిన హాల్దునకును దరువాత బిందుసామాన్యమును విధిం చు వ్యాకరణ విధులచేం గలుగు పూర్జబిందువు నిత్యముగ సంభవించదని సూ, (తార్థము. ఇట్టనుటం బేసి శబ్దసహ జమగు వూర్థ మును, నట్టి ఖండమును, సాధ్యఖండమును నుండందగునని విశద మయ్యెను. జిత్తు బిందుపూర్వం బగు నను మొదలగు బిందుసామాన్య మును విధించువిధులచే ఖండపూర్ణ్జములు శెండును నాయాచోటులం గలుగు చుండ సీసూ త్రము దీర్గ ముమో౭దం బూర్జ మును వారించుటతై సూ త త మయ్యునని సూరియాశయము నళ్సివర్ణి ౦వందగును, దీన నీసామాన్యనూ క్ర తము నిందు ఫేమాన్యమును విధించువిధులతో. శేని దీర ముమోింద సాధ్యఫూర్జ్యము గాదని యడ్డుచు, శాస్త్ర మేయే-చోటులందుం గంఠో క్తముగ చిర ము మీందం బూర్జ మును విధించునో యట్టి చోటులంచా సాధ్య వూర్భ మునునికిని దో చేయునదగును.

చొండ్యు వీండుః== ఈరండిటియందును (బృథ మైకవచననుగు డుజ్‌ అను దానికి బూర్వము జిత్తు బిందుఫూర్వం బగుననువిధి'చే ఖండపూర్హ ములు కండును బ్రాప్తములుగా దీర్ణ ముమోద న నగుట ఖండయమే సిద్ధించెనని (గృహొంచునది, వాండు, వీండు, అనురూవ ములు గలుగవనుట. రాండు, లేడు: :---వ్యతినే కార్భకము లగువీనికీం .బ బ్రృథమసురుడ్నాక వచనమున డుజ్‌ పృత్యయమునకు ముందు ఛెజనున్న దీర ముమోందంగ సం గలుగలేదు, కాంబోలు, కాంబట్టి: ఎ “కాను అను నుజ్యంతముమాంద పోలువ ట్టులు వరములుగా సరళా దేశము గలిగినవిదవ నా బేశనరళ ములకు ముందున్నద్రు,తమునకు చిందుసామాన్య విధిచే ఖండవూర్డ ములం శెండును గలుగు చుండ? బూర్జ మాసూ త్‌ ముచే వారింవంబడి నది. గోంగులు, పే తంయలు: = గోనుశేనుశబ్దములతుది 'నువర్ణ మునక గుడ్‌ కలుగగా గుజ్జు జాకారము పోన్సువృత్యయము గాన జిళ్తు చిందుపూర్వంబగు సామాన్యబిందువిధిచే ఖండపూర్ణ నులు శండున' ద్ర _వ్రింపంగా6 బూర ము వారంవంబడియొను, వాండిత్యాది

స౦జ్ఞాపరి చద ము. 95

పూర్ణ బిందురూ వములు న స్నెచో డాది గ్యంథ ములందుం బ్రాసములలోం గానంబడియొడి, నిండునున్న యే ప్రాచీనరూపమును దానిని జేల్చివలుకుటచే నర్గబిందువును, నేర్పడెం గానం బావీనమున నట్షిరూవములు గలుగుట యవిరుద్దము. కాన నిండునున్న నే యుద్ది WU లట థి ది ష్టముగం జేసికాని యర్థబిందువును విధేయముగం జేయుట యుచితము, ఇందలియుదా పారణములలోని యర్థబిందువు లెల్ల సాధ్యము లే యగుట నిది సాధ్యబిందువిషయ క మనుట ఫునరు కము. సంస్కృతసముతరములయిన తెలు౪గశే బములయందు. బరువ సరళం

బులకు ముంచే బిందువు కానంబడుచున్న ధి. ౧౬.

వంకర - కలశువ - మంచు - త్రాచు - దంట - దాంటు-కొంత - కోంత ఇత్యాదు లూపహ్యూంబులు.

టీ, సంస్క్ట్యృతసమమన౦ గాం 'దెలుంగు పృత్యయములు మాత్రము చేరిన సంస్క్భృత్మపృకృ్ళతులు. ఇట్టి విదవ్బ నికరములందు--- ప్రాకృతసమ-=సంస్క్భృ తభ వ_ ప్రాక్ళ కభవ_దేశ్యములందు కచటతవ గ జడ దబ అనునతరములకుం బూర్వమే యుండిన భిందువుండునని తాత్పర్యము. వీనిఫూర్వమునం దవ్చక యుండవలె ననునియ మములేదు. ఉన్న వీనికి. బూర్వమే తోలచునుగాని యితరహల్దులకు ముందుండదు.

కంసాలివదము మాత్ర, మోవిధికి వ్యతిరేకము. కమసాలిలోని మకారము వ్యవహారమున బిందువయ్యె. కాని యావిధివే నిందు బిందువు వ్రాత విరుద్ధ మేయగుం గానం గమసాలి

యనియే సాధురూప మనందగు. “తృతీయే వ్రథమే వర్ణే వర వీవ హి దృశ్య తే బిందు కై వకృతమభ్యే తు నాన్యవన్తే వలే తు సక అనునాధర్వణము మూలము. ఈనియమము చే బ్రాకృతసమభవ-సంస్క్భతభవ_ బేశ్యరూ పమగు తెలుగున బిందువాకరీతీగ నుండిన నెచట నుండునో కొంతగం చెలిసికొనుట నుకరమగును, ఈవిధి సామాన్య ముగ సిద్ధముల నే గాక సాధ్యముల నెణింగిం చుటకును దోడువడెడి. యకారంబును వు వూ వొ వో లును జలు/గగువూటలకు మొదట లేవు. ౧౭.

ఎవండు- ఎక్క. డ-వమి=వల - ఉండ-ఊరు - ఒకండు - ఓడ. హారి యతండు-నిద్ర వోయె నిట్టిచోట్ల సంధివశోంబున వచ్చిన యకార వకాొ రంబులుగాని పఫూర్వనిష్టంబులు గావు. వోఢృ వోథవ్య శబ్లములు దప్ప సంస్కృృతసమంబులందు సహితము న్ర వూ వా వో వర్లాదులగు శబ్దం బులు లేవని యెజుంగునది. ఉదకము - ఊార్మిక - ఓదనము.

4

96 బాలవ్యాక రణము

టీ. స్వకంతవృయోగార్హ్యములైన తెలుంగుమాటలకు మొదట యశకారమును ఉఊ ఒ ఓ లతోంగూడిన వకారమును జూవట్టవు, వునవూ వొ వో లనుటం'జేసీ వదాది నాయచ్చులతోం గూడిన వకారమే యుండదనియు, నితరాచ్చులతోం గూడిన వకార ముండందగుననియు, యకారసామాన్యము నే "పేర్కొ-నుటంశేసీ యేయచ్చుతోోం గూడిన యకారమును బదాది నుండందనియు (గృహింపవ లెను, ఇది కేవలము తెలుంగువదముల కగువిధి. దీనిచే యెవడు, యెవ్వుడు, యేమి అనుమున్నగువానియందలి వదాదియ కా రముల వాలంశములునుు వుండ, వొకడు, వూరు వోడ, వుండుమొదలగువానియందలి వదాదివ కారముల వాలంశములును, బరి త్యాజ్యములని తెల్లమయ్యొ, కాన ఎవండు, ఎప్పుడు నవమి, ఉండ ఊరు ఒకండు, ఓడ, ఉండు అనునవియే సాధువులనియు, యకార-పకారములు గలవసాధువులనియు విశదనుయ్యొను. లాతణికులమతమున “జ్‌ షష్టీ పృత్యయమెన యొక్క. యకారాదిపదమే మైనను నద్ధానికి స్వతంత్ర వ, యో గము 'లేమింజేసీ యది వాక్యాదినుండి వదాదియ కారమును స్టరపయిపం జాలదు గాన నది దీనికి చాధకము గాంజాలదు, తత్వ మరసిన వీకబక్కయొక్కలవరిణామము తెల్ల మగుంగాన నది యశకారాదిపదమే గాదనియు నాయాశబ్దముల_పైం 'జేరినపుడు సంధ్యభావమున వైన యడాగమముతోం గూడి యొక్క- మై లాతణికదృష్టికి యొక్క యమ్యొననియుం దోంచణెడి.

పదాదిని యవ లుండకున్న ““హరి-ఆయతండుంని ద్రవోయె” అనువదములయాదిని య వ లెట్లు కశ్రెనని శంకించికొనీ యట్టిస్థల ముల వ్యాకరణము చేం గలిగిన యవలుగాని శబ్దముపుట్టుకతోం గలిగినవి గావని సమాధానమును. వ్రానీనవాండు. పూర్వసిద్ధములు = శబ్ద మునందుం దొలంతనుండి యుండినవి. _సంస్క్యతసమంబులలోోం గూడ మూలమున నిచ్చిన శెండుశబ్దములు డప్ప ఊఉ ఊ ఓ లతోం గూడిన వకారమాదినిగలపదము లేదని భావము. పొట్టి ఒకారము సంస్కృతమున లేనేలేదు గాన దానితోంగాడిన వకారము మాట సంస్కృతేసమ, ప్రస్తావన యగనిందు దలంవంబడ లేదు. వోఢ్చవోఢ వ్యేతర సంస్కతనమములందును వున వొ వ్కో అనునవి యాదియందుం గలవదములు 'లేవనెనుగాని “వోళిక్కా వోథ్తా వోరకళ వోఢజః” అని వో కారమాదియందు6 గలళజ్జ ములు సంస్కృృతకోశములం దగవడుచున్నవి. వనను సూరి, వువూవొవో లలో నొక్క. వో కారాది శబ్బములే కోశములందుం జూవట్టుటంబట్టి యు నవ్వానికిని దజ-చు

గాయ బృ యోగ మాం ధ, కావ్యముల నగవడకుండుటంబట్టియం నిట్లు వ్రానెనని యనం౭దగు.

“ఆద్యః (క్రీయాను భూతార్థద్యోతితమాద్యగం వినా సర్వః అనుమూలము యొవండు యొపు డిత్యాదులందుం బదాదియ'కారమును వ్యవహారము ననుసరించి యంగీ

స౦జ్ఞాపరి చేద ము, లెగో ర్త

(య తొలినున్నదియు నగుయకారములను విడిచి తక్కిన తెనుంగువదముల నున్నయ కారము

'లెకారవిళిష్టములని తెలిపినది. కావుననే సంధివేళలందు “సర్వ తాజ్వ త్కార్యం టో! తలో 3 (a యం యస్య (దత ప్రకృతిశేభ్యః ఆని యావదాదియకారమున కజ్విద్భావమును దానికి విధించికొనవలసి వచ్చినది, అఆనంగా హాలంశమును విడువవలెననుట. మూలము 'యచడు, యష్పుడు మున్నగునవి యొత్వవిశిషములంగాని యత్వవిశిష్టములు గావసి ఉట లు

కరించినదిగానం గి యలలో భూతార్గ మును చెలుపు (పోయెను నట్టియు6 బదము

సరసముగ వ్యవహారోచ్చారణము నున్నదాని నున్నట్లు తెల్బుచు సంస్కరించి సాధు రూపముల జూవీ సంధినవుయముల నవరూసములు గలుగకుండ దాని వాలంళ మును విడువవశెనని నిరూపించినది. కాంగా ‘వచ్చెన్‌ శాయొపు = వచ్చె నెపుడు”

అనియేగాని “వచ్చె న్యెపుడు” అని గాదన్నది. అప్పకవ్యాదులు “వదాదిని యకారము నంగీకరింవ నేల * దాని కజ్వ ద్భావమును విధింవ సేలీ"అని తలంచి కావలయు దాని నంగీక రింపనిఐ “క్రై 'అద్యః క్రియాసు భూ తార్థసముద్యోతినం వినాసర్వః* అని ఆద్యగం అను పదాది యకారాంగీకార సూచకమగుదళమును దీసీవైచి యొక్క భూతార్థకమగు యెకారము డప్పం దక్కిన వెల్ల నత్వవిళిష్టములే యని తెలిపినారు. కాని “వదాది యకారమున కజ్వద్భా వమును విధించు నూ శ్ర ము చింతొమణిలో నగవడుచుండుటం బేసియుం, జింకను ణి శేన గ ంగమగు నాధర్షణము “వక త్యాదిగతో యాడ, శ్‌

స్యాచ్చభ్థాంతరయోగకః, ప్రాణమాశత్రావశేవస్స్యాత్‌” అని వికృతిశభ్లాదిని యక ముండుటయును 'దాని వాలంశమును సంధి వేళల. బరిత్యజింవవ లె ననుటుయంం. బ్రతి పొదించుచుండుటం బేసీయు., బదాదియకారాంగీ కార పొఠ మే ప్రాచీనమనుటకు సంది యములేదు, అప్ప్బశ్రవీయమున:ం బదొదియ'కారమున కజ్వద్భానము విధించుసూ త్ర మును దానియాం థ్రీ కరణమును "లేనేలేవని యహోబలవతి వ్రాసీ నాయడు, కాని (వకృతమచ్చు వడియున్న యప్పకవీయములం బెల్ల "నా కారికయును దానియాం ధీ కరణపద్యములును నగవడుచున్నవి కాన నవి పదాదియకారము నంగీకరింపని యప్పకవిపృణాళికకు విరుద్ధ ములగుటం దరువాతివారు తెలియక దూర్చిన వ, శీ ప్పపద్యములని విశ్వసింవనగును, నన్నయచింతామణి వదాదినుండని వర్ణముల చెలుపునదిగాక సం చేహానిర్ణయ మొనర్చు నదగుటంబేసీ వదాది నాయాయత్షరము లుండపనువిషయము న వ్యనక్తముగ భావిం చెను. “వికృతివదాదౌ వ్రథమాంతఃస్థ తృతీయానునాసికౌ న _స్తః హణ కషిచిదపి నస్స ఉదోతే” దంతోస్టభవస్య వికృతి శబ్రాదా(వు- -న్రా-వొ-వో)”” అను నవ్పకవి చింతా మణియు, దాని నీసందర్భ మున ననుసరించిన నూరి బాలవ్యాకరణమును బదాదినుండని యతరముల? జఇల్పునవగుటం జేసీ జ-ఇ.ళ యనునత్షరను లాదియందుం గలవదము లుండ

98 బాల వ్యాకరణము

వనియు6 కెప్పకుండుట కొంత యనవలేను. ఎందును, జఫొదివదములు లేమిని, నా

వర ములు 'తెలుంగువర్థ ములు గామిని నిటం దలంవ న్మప్రసకృములని విడిచెనని యు త్తర ళం

మోందగు,

యరలవలు లఘువులని యలఘువులని ద్వివిధంబు లగు. ౧౮.

హరియతండు-ఇ త్యాదులం డాగవు యశారము లఘున్రు=తక్కి_న య కార మలఘును. విటుగు మెజుం గిత్యాదులందు చేపంబలఘును, ఇదే శకటరేఫ మని చెప్పబడును. శకట శేఫము తత్సమ తద్భవము లందు లేదు. పెరుగు కరు గిత్యాదులందు చరేఫంబు లఘున్రు. వళులు పాళులు ఆాళులని బవహాుత్వమందు రబడల కాదేశ మయిన ళకార మలఘువు, తల నెల యిత్యాదులందలిల కారము లఘువు. అతండువపి కె నిత్యాదులందున్న పాబేశవకారము లఘువు. తక్కిన వకార మల ఘువు. వర్లసమానమ్నూ యమందలి భ_కారము వమ్హైంతరముగాని యలఘు ళ_కారము గాదని యొబజుంగునది.

టీ, “లభువో౭.లనువశ్చేతి బ్వేధాంతస్థ్వాన్‌ వదంతి శాస్తార అనునది మూలము... వీనికి సంస్కృతమున నంశఖ్యములని పేరు. నోటిలోపలిభాగము నంటి వలుకంబడునవి గాన వీని కీపేరు కల్లెను. లఘువు = చులకనైనది, గిరువు=బరు వై నది "తేల్చి వలుకంబడునవ్కి (నొక్కి) యూంది వలుకంబడునవి యని భావము, నంధిరాని చోటుల నచ్చునకు: బరమందున్నయచ్చున 3న యకారము లఘువు, ఇట్లే సంధిలో పవర్ధమున కగుపకారను లఘువు. ఆయాచోటుల రలడలశెన ళ_కార మలఘువు, శబ్దసిద్ధ ములు యవలలఘువులు. వ్యాకరణము చే నై నవి లఘువులు. వ్యాకరణము చేనైన భ_కార మలఘువు, శబ్దసిద్ధమెనది లఘువు. శకట”రేఫము లెల్ల నలఘువులు. రేఫము లెల్ల లఘువులు, కేవలము సంస్కృత ప్రాకృ్ఫృశసమభ వేతరంబగు వదజాతియం చే యలభఘురేఫము గన్పట్టునని సూగియాశయ మెనట్టు శకటరేఫము రత్సమతద్భృవములందు లే దనున్రాంత స్పష్టవజణచుచున్నది. అలఘురేఫము శకటరేఫము శకటము బండిరాయనునవి సమా నార్థ కములు, సర్వలతణసారసం గ వాక ర్త ప్రౌఢ వ్యాకర్త మొదలగువారు తద్భవవదము లందును శకటశేఫ ముండుటను “కురరీ = గొ, పర=పెట, ఖీరుఐపీఅిక్కి గరుల్‌ =గఆకి" అను మున్నగునుదాహరణముల మూలమున సూచించియున్నారు,. వేదము లెట్టల్లై వరము లనాదిసిద్ధములగుట వర్ణసమూహమునకు పర్ణ సమూమస్నాయ మనువ్యవవోరము సిద్ధించెను. (ర సంజ్ఞానూశ్రృమున్స) తెలుంగువర్భ ములలోం దుదినున్న ళే.కారము కాదుల

వంటి స్వతంత్ర వర్ధ మనియు, దానికి లఘ్వలఘుత్వములు "లేవనియ్యుం గాన దానిని నాత్ర

సం జో వరి చ్చ దము. 29 మలఘుళ కారమని యుచ్చారణసాదృశ్యము ననుసరించి భావింపరాదనియుం బెలు పుట కై వర్మ సమామ్నాయమందలి ళకారము వర్ణాంతరముగాని యలఘుళ కారము గాదని నూరి వివరణమును వ్రాసెను, గుప్తార్థ వ్ర ప్రకాశిక మాత్రము _పై చెవిపరణమునందలి కాని యనుదాని నగుభాతువ్యతినేక నిద వమన నెన్ని వర్ణాంతరము గానటువంటి యలఘుళ కారము గాదని నజ్‌ ద్వయఘటితముగ నన్వయించి వర్ల కృసమామ్నాయ మునందలి ళ కారము వర్ణాంతరమును నలభఘువును నగునని వివరించినది. "తళుకు బెళుకు మున్నగు వాని నలభువులుగం జూపక యిందు లకారమున కలభఘురూవము వ్యాకరణము వేం గలుగు ళశారమని స్పష్టముగం జూపుటచేతఠనే వర్ణ సమామ్నాయమున నిట్టియా చేశ భూతమగుళ 5"రమునకుం బ్ర వేశములేదనియు వర్ణ సమామ్మ్నాయమునందలి ళ కారము కాదులవలె లఘ్యలఘుత్వముల నందని స్వతంత్ర వర్ణ మనియు స్పష్టమగుచున్నది. వ్రాంతలో భేదమున్నను గురుశేఫమును లఘుకేఫ శేసమగునలఘువుగ నే స్పష్ట్రవజ చుటం బట్టియు నిట్రియలఘువులకు వర్ణసమామ్నాయమునం బ్ర, వేశములేదని విశదమగుచున్నది, లఫ్వాలఘుయవలవిషయమున శంకయే లేదు. వినను గుప్తార్గ ప్ర వ్ర,కాళికవళె నేరైన విమర్శక పాఠకులు వర్హసమామ్నాయగత శ కారమునకును సల ఘుపునకును గలయుచ్చా రణత్‌"ల్యమును బట్టియు లే ఖనసాదృశ్యుమునుబట్రియు నిచే యది యదే యిది యిని (భ్రమ ప్రమాదములకు లోనగుదురే మోయని సూరి యట్టి భ్రమ ప్రమాదములు గలుగుట కవ కెశమోయకుండ నిట్రివివరణమును వ్రాసికా నెను, కాన బైసమన్షయము నిరాకర మనక తీరదు. ముణీయు నిట్టిష్యతిరేకనిష జ్యంత విశేషణ, వ్యతినేకసనమావక క్రియలతోం గూర్చిన నజ. ద్వయార్థ కవాక్ళములందు నిజ్యుంతమునకును_ వ్యతిరేకసమావక క్రియ కోను గ ర్రయుక టె యెయుండుట తెలుంగువాకకమాలందు నపాజముగ6 జూవటును. ఇట్టి వాక్యములందు నిర్థార్యము నిర్ధార్యము చేత నే నిర్ధారితమగును గాన నిజ్యాంతవిశేషణ క్రియ లకుం గర్హ యొకణే గాక తీరదు. అది తప్పుగాని పనిగాదు, ఇందుం బని కర్త, ఇదియే నిచ్యంతమునకును సమాపక | క్రియకును గర్హ. "వర్భసమామ్నాయమందలి” అను నిందలినివ రణచాక్యమున వర్భసమామ్నాయమందలి ళకారమనునది కర్త. నిజ్యంతవ్యతిరేకసమాపక నులగు కానికాదులలో నిద్యాంత మున కలఘుల కారమును సమాపక మునకు వర్ణసమా మ్నాయమందలి శేకారమును గర్హలగుచున్నవి. ఇందు నిర్థార్యముగు వర్ణసమూమ్నాయ గత ళ కారము తద్భిన్న మగు నలఘుల కారము చే నిర్ధారతమగుట చూవట్రెడి. ఇట్లు భిన్న క_ర్తృకత్వము భిన్న విషయ పృదర్శనముచే నిర్థార్యమును నిర్ధారణమం చేయుట యనునవి విశల్సార్థక మగు కానియను నవ్యయముతో వైనవ్యతి రేకనమాపక కి క్రియాఘటిత వాక్యము బం చే కనున ట్లును. కాన వర్శసమామా్నాయమందలి యను సూరివివరణనాక్యము నజ్‌

80 బాలవ్యాకరణము

ద్వయార్థక ము గా౭జాలదని నొక్కి_పలుకుటే గాక యిందలి కానియనునది వికల్చార్థక మగుట వర్షసమామ్మ్నాయగత భళకార మలఘువుగాదని స్పష్ట ముగ సిద్ధాంతీకరించునదిగాం జెప్ప వలసియున్న ది. సూరిమతమున వర్దాసమామ్నాయ గతళ కార “"మలఘువని సిద్ధాంతీ కరింవ గుప్తార్ధవ, కాళిక బద్ధకంకణమై వీని భేదమును మజచినదిగానం గాని కాదులలోం గానియను దాని కలఘుళ కారమును గాదనుదానికి వర్ణసమామ్నాయగ తళ కారమునుగ ర్హ లె భిన్నక ర్త కత స్పష్ట్రమగు-చున్నను నేకకర్తృకమనియే భావించియుండనోపును. గుష్తార వ్ర, కాళిక వర్ణ సమాహ్నాయమందలి యను సూరివివరణ వాక్యపుం (బృణాళికను దూణా తప్ప కనుకరించున చై ' కాశీవాసియగు బ్రావాణుండు వి ద్వాంనుండు గాని విష్రండు గాండు" అని యొక యఫపూర్వ వాక్యమును సృజించెను, న్‌ ద్వయార్థ కవాక్య మిది యేకకర్త క ముగాం దోపీనను నిట్టి వాక్యములం వొక్క విషయమునే గాని ఆెండుఖిన్నవిషయ ములకు నిర్థారణ మవ్రసీద్ధమగుట నిట్టి వాక్యరచన తెలుంగు వాక్యపద్ధతి! విరుద్ధమని చౌప్పక తీరదు. ఇందు గర్త భూత బ్రాహ్మణు నందున్న భ్రావ్హాణత్వ్ట మున శేగాక విద్వత్త వమునకును నిర్ధారణము సేద్ధ మగు చున్న ది. ఇట్టి యెడల ర్రైన్యణవిచ్వాంనుండని శంటిని నిర్ధార్య ములు చేయుట తగును, తాం్మిందనిచ్చిన “న చ నస్వీకృతమర్థ గౌరవమ్‌” అనుదానిభో నర్భ గౌరవ మొకటియే న్‌ దయమున నిర్ధారితమగుచుండుట దాను గన్నారంగాంచుచు నిట్టివాక్యమును గల్పించుట కలఘుళే కార-వర్గ సమామ్నాయగ కళ కారముల మేళ వించునభి నివేశమే గదా కారణము. అలఘుళి కార మే యగుచెడల నలఘువులకు వేనికిని లభింవని వర్దాంతరత్వమును దీనికొక్క_దానికి లభింవం జేయుటకు చాటుపడిన నస్పాటయం క్షము గాకుండునా? కాన గు ప్తార్ధప, కాశికయందలి యాసందర్భము నిర్తూలమనందగును,

ఇంక వర్ణసమామ్మ్నాయమున లేని యలఘుళ కారము నాయా తొవులందు రలడలకు నిత్యవై కల్పికములుగా నె ట్రైచ్చటినుండి గొనివచ్చి బాల వ్యాకరణము విధించుచున్న దని వర్ణసమామ్న్నాయమందలిళ కారము నలఘువుగంజేయు. వూన్కితో గుస్తార్థ వ్ర కాళిక చూపు యు క్షగంళరమును విచారింళము. ఆలభఘుల కారము పూర్ణ ముగ వర్ణ సమామ్నాయ గతళ ౯'రమునే యుచ్చారణసాదృశ్యము ననుసరించి పోలునదగుట చేత వర్ణ సమామ్నా యగతళ కార లేఖనము నే, కాల క్రమమునం బొందంగల్రైననియు. నట్టి లేఖన మధ్ధానికిం దన కాలమున సిద్ధమైయుండుట వె వానిచాని కలఘూచ్చారణము గల్లుననుటకు మాజుగా నలఘులకార నుగునని చెప్పెననియు సంభెవింపవల సీయున్న ది గానం చై యు కియు ననా కరమె యనక తీరదు.

మూల నుంత$స్థముల లఘ్వలఘు ప్రస్తావనను నూచనామ్మాత్తముగ సూ చించు నదిగాని దానినే (వ్ర, ఛానముగం గొన్నది గాదు. ముఖ్యముగ సంస్కృత ప్రాకృత సాధా

స౦జ్ఞాపరి చ్చేద ము. 81

రణముగాని “రేఫాలభుతషమును మూత్ర, మే (వతి పాదించుట కారబ్దమయ్యెనని యెసన్న వలయును. మజీియు నానా డలఘులకారమునకుం బ్ర, క్యేక లేఖసము లేదనువిషయ మును “రోల అని శేఫకు లకారమును మాత్రమే విధించుటనుబట్టియు డలలకుం దద్వి ఛాన మగవడకుండుటంబట్టియు నాయాస్థలముల వానివాని కలఘుక్వ్వమును యథాసంభ వముగ నుచ్చరించుటను బాఠకులశే వదలుటంబట్టియు “గురురలౌ చ బిందుయంతె”” అని బిందువుచే నలఘురలల గు _ర్లించుటను బట్టి యం విశదమయ్యుడి. కాన మూలము ననున రించియు వర్థసమామ్నాయగతళ కారము కాదులవంటి స్వతంత్రవర్ష మే యనక తీరదు గాన దద్వివరణమగునిందును నది (వ, ల్యేకవర్ష మే యనియు దాని నలఘువుగ నెన్నుట నిర్మూల, వ సంగమనియు సిద్ధాంతీకరింపనగును. దీనణే “రోళథి అను మూలపాఠ మమూలస్థ మయ్యెడి. సంస్కృత ప్రాకృతతుల్యంబగో భాష తత్సమంబు. ౧౯.

సంస్కృతము. నంస్క్ఫృ తేనమము. రామః 024 . రాముడు. విద్యా 900 ం 21 విద్య. హరి; శ 65 469 హారి, భూః . 66 భువి, గాః క క. సోను. నొ 00౪ నావ దాః re ర ఈల దివి, హృద్‌ . 429 హృది. జగత్‌ ° 0 . | జగత జగము. పత్యాదు లూహ్యాంబులు. సంస్కృతము. ప్రాకృతము, ప్రాక్సతసమము. అగ్నిః 29 అ 20 అగ్రి.

ఆటి; 60 ఆడీ 0 ఆడి,

సంసగ్ర్రాత ము. ప్రాకృతము. ప్రాకృతసమము, ఆల; | బలీ =. టఓలి పణ. కటు; శం 9 కారో e కారము గౌరవమ్‌ 0౪ గారవం 96౪ గారనము. మిరా ° మేరా ఠం ఆ మేర యమ; 69 జవెోా తం చజముండా. క్ఫజ్ఞారః న. సీింగారో 69 నీంగారము. శ, 660 నీర్రి 0 న్‌రి,

బ్రిత్యాదు లెటుంగునది.

టీ. “తుల్యాతు నమా” అనునది మూలము. సంస్కృత మునకును బ్రాకృతమునకును సమమగుభావ తళ్సమము. తల్‌ = ఆసంస్క్భృత ప్రాకృత ములకు, సమము=తుల్య మైనది, సంస్కృత ప్రాకృత వదములు తెలుంగున నున్న వున్న టులం బ్ర యోగింప ననుకరణవిధి చే. దప్ప వీలులేమిని నమములయి యుండుటే సంభవించదు. ఇంక డుజాది ప్రత్యయ యోగ మునంది తెలుంగునం గలుగుట సామాన్య ముగ? జూవట్టును. అపుడును డుజొదుల యోగ మునం బాతివదికముల కుళ్వాదులును దుదిహూల్లునకు ద్వితోర త్వాదులును జూవట్టక

(WW 00 6 మానవు. కాన నాయావానినిబట్టి మ్యాత్రము సమము గాదని యన నవకాశములేదు. అట్టు గాదన్న సమములె సామాన్యముగ లేకపోవలసీవచ్చును. వృకృ్ళతిమధ్యమునందలి యక్షరము లెట్టి మార్పు నందకుండుటయు డుజాదియోగ మునశైన యుత్వాదులను మా త్ర మే చెందుటయం నమలతణముగ సంభావింపవలయును. ఆదిభాపషయందు భూద్యాల కగుస _ప్రమ్యంతము లే (భువి, దివి 'తెనుంగునం బ్రాతివదికము లగునని రృత్చ మవరిచ్భేద మునం జెప్పుటంబేసి యవి తత్సమములే, యని యంగీకరింపవ లెను. “రాముడు భేనువు, వముకలిగినసమముల కదాహరణములు. “జగత్తు జగము అనునవి ద్వితో్వ్యత్వములం) మువర్థ్మక నుం 'జేరంనవాని కుదాహరణములు, ఇల్లై తక్కిన న్రాహ్యాములు. కారమును బ్రాకృతసమమునకుం గటుశబ్దమును మూలముగ6 జూపుటకంటి వర్ణ సారూవ్యము నను సరించి కూరశబ్దమును మూలముగ6 జూపుట యుచితమని (మాఢవ్యాక ర్త మోరశబ్దము కారమరము గలదియె యని యర్భతే "ల్యమును గూడ “మారలవణవర్గనం చి అని న

wy

టో

స౦జ్ఞావరి చ్చేద ము. 88 రకల.

అగ్మ్‌ త్యాదులు ప్రాకృతవదములకు వర్ణ సారూవ్యము చే మిగుల దగ్గఆగా నున్న వియుం బ్రాకృత ప్రాదికములంబోలి మార్పునందక యున్న వియు నగుట వానిని బ్రాక్ళత సమములుగం బేర్కూ నెను,

సంస్కృత ప్రాకృత భవంబగుభాష తద్భవంబు, ౨౦.

సంస్కృతము, సంస్కృ తభవము. ఆ కాళ; 90౪ ఆకసము. చన్ద)ః 0౪ చందురుడు. తమబ్దః 06 తమగము. 'తావమరనమ్‌ ఆ 66 తామర నారాచ; 02 నారసము నెవము. నిభ ః 46 | ఇవము. మొకము ముఖమ్‌ . ౭ | మొగము మెకము మృగః | మెగము వక; ం వంకర, వేసరః వెసడము సము దః సంద్రము సూచీ . నూది. స్మరః మరుండు హారణమ్‌ అరణము హరితాళమ్‌ హరిదళము

ఇత్యాదులు గ్రుహాంచునడది,

24 బాలవ్యాకరణము

సంస్కృతము. ప్రాకృత ము. ప్రాకృత భవము, అభారః ం 5౪ వంగాలో 4. ప్రంగలము. 0 జ! అప్పశరాః : ee అచ్చ రా 0 అచ్చర. ఆళ్చర్వమ్‌ ... అచ్చరం 0 అచ్చెరువు. పళథ్వొళత్‌ ౪౪ పకా సా 2౪౪ పనస, పృథివీ పుఢవీ YT) పుడమి యాణమహమ్‌ “9౪ వయాణం శ 4 ల పయనము ( పవడము. ప్‌ వాళ; 969౪ వవాళో . | వగడము. మత్సరః ఎం మచ్చరో ... మచ్చరము యజ 8 జజ్ల" ఇ 02 జన్న ము లతుః ం లచ్చి . 2 లచ్చి నిష్టుః త విర ఇ తలి వెన్నుండు వైద్యః + 2 "విజో 0 వెజే ౬్లా జ జ _స్రమ్మః ఈ 66 ఖంభో 6౪8 కంబము స్టూలమ్‌ 6 థోరం 46 తోరము.

ప్రిక్యాదులు తెలియునది.

“వకృతిద్వయజా తజ్ఞా” అనునది మూలము, సంస్కృత ప్రాకృత ములనుండి పుట్టినభాప తద్భవము, తల్‌ =ఆసంస్క్ఫృ త ప్రాకృత ము లనుండి, భవము=పుట్టినది. వర్ణ లోవ వర్ణా? ను-వర వ్యత్యయముల నంది సంస్కృత ప్రాకృ తవదసంబంధ మూహాగోే చరముగం జేయుపదజాలము తద్భవమని కాత్సర్యము. పట్రికయందలిభవములలోం గొన్ని సంస్కృత భవము లగటయు. గొన్ని ప్రాకృత భవము లగుటయు వర్థ సన్ని హి తసంబంధముమూల ము నే యయ్యును, వర్ణ లోవ-వర్హాగమ-వర్ణ్య వ్యత్యయాదివికార ముల నందినవదములలో నే వేని వేని వేనితోడ దగ్గ అసంబంధమ్యు , గలిగియుండునో వానివానిని నాయాసంస్యత ప్రాకృతభవములంగ నిర్హయించెను.

ఇండలియుదాొవా రణము లెల్ల సంస్కృత వదములు మూలముగం గలవియె గాన. బ్రాకృతసమభవముల చెల్ల సంస్క తభవములుగ నిర్ణ యించి ప్రాకృలసమభవవిఫాగ ము లనావశ్యక్రము అనం జనును, కాని సంస్కృతమున జూవట్టని ప్రాకృత చేశ్యములనుం డి

క్ని

సంజ్ఞావరీ చ్భే దము. కీ ద్ర

కలిగినపదములు తెలుంగున చేవైనం జూప శక్యమేని యవమ్విభాగములకు సార్థకము సంభవింపక పోదు, శ్రీలింగచేళవ్యవహారనిద్ధం బగగుిభావ చెళ్యంబు. ౨౧.

జారు - వేరు - ఇల్లు - ముల్లు - కోట - వేట - దూడ - మేడ - కోంత _ లేత . తావి - మోవి - ఇత్యాదు లరయునది.

టీ, 'వృవాహినీ దేశ్యా” అనునది మూలము. దేశ్యమనంగా దేశమున బుట్టినది. సంస్కృత ప్రాకృతసమత్వము గాని భవత్వముగాని యించుశేని యూహోాగోచరము7ాని వదజాలము దేశమని భావము. త్రిలింగ బేశమనంగాం దెలంంగు దేశము. అందు వ్యవ హార ప్ర సిద్ధ మైనభావ చేశ్యమనంబడును. శ్రీశైల - దాతారాను _ కా శేశ్వరము లను శే c వ స కిం గలి మూడు ఈ తృముల శివలింగములు గల ప్ప దేశము గానం ద్రైలింగసంజ్ఞ దానికి గలి నందురు, అనంగాం _బెమూండు, శివమే తృముల మధ్యవర్తి యగు దేశమని భావము. మూండు కళింగములు గల బేశముగాన; ద్రికళింగబునునంజ్ఞ కలిగాననియు దానినుండి ల, లింగళబ్దము గలిగెననియుం గొందఆండుు. (మ, ల₹"వరుద్రి దీ యమున ద్రైలింగ పదము గనువట్టు చున్న ది. సై వివరణము శ్రైలింగవ దవ్యాఖ్యానావసరమునంద ద్వా్యాఖ్యాత కుమార స్వామి యజ్వ యొనశ్చెను. ఈచర్చ చేశచరిత్ర, జ్ఞులదగుటం బేసి వరిత్య క్తము, నాండును బట్టియే భాషకును దానివ్యవహరించు ప్ప వ జలకును. “జలంంగవ్యవహారముక లైనని సూరియఖి ప్రాయవడుట స్పష్టము, ఇందలియుదావ్భాతుల కెల్ల సంస్కృత ప్రాక్ఫృత వదములనంబంధ మూహాగోచరము గూడం గామింగేసీ శుద్ధ చేశ్య్ళములని సూరియూ హా, (పాఢవ్యాక ర్త మాత్ర మిందలి కోట కోట్టశబ్దభవముగను బేట పింఠాశబ్దభవముగను జెలి పెను. వ॥కృతి వికృతుల కర్గ భేదము క్వాచిత్కమగుటను, సామాన్యముగ అకారాంతభవములక్షు జి పం శామ్‌ ఢా వ ఎద్య డ్‌ గాందగు నాంధ్రవృత్యయము వేరమిన్సికోటపేటలని జనవ్యవహారము సిద్ధమగుటను, సూరి కోటపేటలను దేశ్వములుగచే యెంచియుండును. పేట వల్లెయనునర్గము నిచ్చు నది గాక (ముత్వాలెపీట) యొకవరుసంజెవ్వునదన్న నీచర్చశే సంగతి లేదు. పింఠాభవ మన్న పేటలో టవర్థ్య మునకు ముందర్ల బిందు పీడవల యును. సలత్యీఖాముగ సంస్కృత స్రాకృకసమభవములం 'ఉల్పి కద్భిన్న ముగ జేశ్ళమును ని'ర్టేశించుటరోటీసి సమభవ దేశ్యరూవమగు తెనుగున కంతకునుం చెనుంగులాత్‌ణికులం సంస్కృత స్రైక్సతముల ౫ మూలమనిరను నిమర్శకో క్షి నిరాకరమయ్యెను, చేశ్యవిషయ మునం దాము మూలమును జూవంజాలక మిన్నకుండ వారిపై నానిందమోప్రట కించుశే నవకాళము లేదు గదా! ఇంక ద్రావిడభాసపాసంబంధ మును బరిశీలించి యాయావానికి

86 బాలవ్యాకరణము

మూలముల నాయాఖొపషనుండి చూపెడు భాషాతత్వళా స్త్రజ్ఞక మాత్ర, మాంధ్రలాతణి కులకు లేదనునంళశము సత్యమనక తీరదు. శేవల మాద్య పృకృతిం బరిశీలించినపండితు లే యాంధ్ర వ్యాకరణక ర్తలును దద్విమర్శకులును నగు టయం భాషాతత్వపరిశీలన మవ్వారి బుద్దికి రానిదియునగుట నమా రము తొల్లి యనాదృతమయ్యును.

థి ౧ ధం

లతుణవిరుద్ధంబగుభాష గ్రామ్యంబు. ౨౨,

వసాండు _ అెసాండు - వచ్చేని- అెచ్చెని - వచ్చేవా(డు - తెచ్చు —- అవల వాండు - వచ్చేటివా(డు - తెచ్చేటివాండు. ఈభఖావ, వ్ర యోగంబున కనర_౦బు. సహా

టీ, “అనియమాద్దా/వ్యుమ్‌', “పామరాద్మిప్పయు క్షం య శ్రద్దా) మ్యుమభిధీయ లే అనునవి మూలములు, లతణవనంగా శాస్త్రము. వ్యాకరణశా స్త్ర మునకు గట్టువడని పదజాలము గ్రామ్యమని తాత్పర్యము. గ్రామ్యమనం౭గా ననాగరకుల యసనభ్యవ్యవ హారము. గ్రామ్యము నియమరహితముగు మార్ప్చుగలదిగాన నియమమునకు లొంగనిదాని నెల్ల లక్షణక ర్థలు గ్రామ్యమని వ్యవహారించుట యాచారవముయ్యెను. అనుశాసనమునకు6 గట్టు వడనివగుట నిందలి యుదాహ్హతు లెల్ల గ్రాన్యుములు, ఇట్టి యనభ్యమగు నియమమునకుం గట్టువడనిభాపను గృంథములం (బృయోగింపరా దని (గృహించునది, ఇందలిగ్రామ్యు పదమున కసభ్యవ్యవహోార మే గాక యనుశాననవిరుద్ధ మును నర్ధమయ్యొడిం గాన ను _త్రరసూూత్తము నందలి కజకంఠాదులకును గ్రామ్యత కలుగు చున్న ది. ఆలంకారిక గ్రామ్య ము వెయాకర ణికగ్రామ్యమునని గ్రామ్యము దిషవిధమగు. ఆర్థవిచారము (వ ధానముగం గొన్న వా రాల౦"కెరికులం, శబ్దవిచారము సృథానముగ చెంచెడువారు వె యాకరణులు, ఇది వ్యాకరణముగాన నిం దర్భవిచారమువలని గ్రామ్య మ ప్రస కృమనుతలంపున నవిచారితము,

3 ళో 'గ్రాన్యుం త త్తద్విధా సాధు అను నాధర్వణము ననుసరించువా6డై, ప్రాఢవ్యాక_ర్తయు నిట్టియసభ్యవ్యవవోర మాయానీచ పాశ్రలధోరణికి నెజమైయుండునుగాన్న నాయవసర ముల గ్రృంధములందును నువయోగింపనగునని వివరించెను. దీన నిట్టి యసభ్యనియమ రహితవ్యవహోారము సామాన్యముగ గ్రంథ వ్రయో గార్డు ము గాదనుట స్పష్ట్రవడెడి. ర వహారం దష జాం | | ఆ వ్ట్‌వ్య మవోరంబుల ఎ్రప్టంబు గ్రాహ్యాంబు ౨5

"వదలు వచివహారించినమాట గామ న హూం పెద్దలు వ్య రిం స _గ్రామ్యంబయిన గృహంపందగు నని తాత్సరర్టిము. క అక ంఠుండు, వాంగొడ్డము, జీవగ జ్జ, కపిలకన్నులు, కి పీలగ డ్రము, కవిలజడలు.

ది సంజ్రవరి వఇెదము, ర్త నంజ్ఞ్ఞ చ్చ

au

స౦జ్ఞాపరి చ్చే ద ము. ప్రి లు

టీ, “కఆకంఠముఖా హితాకి అనునాధర్వణము మూలము, ఇందుదాస్ఫాతు "లెల్లం గవివృ్యయు కృములు, కాన నార్యవ్యవహార మన౭ దొల్లి టికవీశుల గ్రాంథిక జ ౧ NY నో rs వృయోగములె యముడి తొల్లిటివారంవ్యృవహారమునకు గ్రృంథవ, యోగములె శర క్యాములనుట నిర్వివాదము, కానం బూజ్యులగు క వుల గ్రాంథిక వ, యోగములు నియమ మునకు. గట్రువడని వై నను బర్మిగ్రావ్యాము లే (సృయోగార్హ్యములే యని భావము, అను శాసనమునకుం గట్టువడనియాట్టి కపీశుల వ యోగ ములకు మాత్ర, మె గ్రంథవ యో గార్హత్‌ యంగీ కార్యము; కాని యట్టివానిని మతీకొన్నిటిని మా త్ర మనుకరణవిధిని గల్చించి (ఈ, యోగింవరాదు. ఇట్లనకున్న వ్యవవోరమంతయు. (బి, యోగార్హ మె యయెడి. ఇవియెల్ల భారత వ్ర యోగములు,

“బహు వీ హి కీ సమఫఘటితంబ చూవటెడి ననునియమంబునకుం గటు వడమిం జేసీ

(WJ ey లు లు న నం 2 3 జం సం Q న క అకంఠుండు గ్రామ్యమయ్యును.. (చూ. సమా, ౮) "కర్మ ఛారయము త్రికపూర్వకమె యేని, స్రీసమవూర్వక మైమెని, మువిభ క్లి చిహ్ని కపదస్రూర్వక మెయేని, యగు” నను నియమమునకు: గట్టువడని వగుటంజేసి, “కపిలకన్నులు, కపిలగడ్డము కవీలజేడలు” అనునవి గ్రామృములయెను. తెలుంగువిభ_క్టిచేరని నంస్కృతవదములకు వేనికి చేసమాసమును చెలుంగువదములతోడం గలుగదుగాన “పొణగొడ్లము జీవగబ్లి అనునవి ,గామ్యము WW డ్‌ లు (WW

లయను,

బాలసరస్వతి క ఇ9క ౦ఠశబ్దమును మి శ్యబసహు ప్రీహిగ భావిం చి కఆ కంఠశబ్ద్బగత ఠ కారమును సమాసాంత్యవ్రృత్యయముగ సమర్శింపం బాటువడెను. తదనుసారియై

న wr A ¢ తం అ

యహోబలవండితుండును దీని మిశ్హబహు ప్రీ హిగం దలంచి కర్వచిదంతిమ వర్ణ న్య సమా సాంళత్వమిష్య తే” అనునధర్వణకారికను నలరువిల్తు, డిత్యాదులందు శబ్దగతముగాని యంతిమవర్భ్శ మునకు సమాసాంతతనుగల్పించుదాని నా ధారముగం చేసికొని యసంగత ముగ; గఆకంఠశబ్దగతఠ కారమును సమాసాంత ప, తృ్యయముగంజేయయిత్నిం చినవాండుం “కజకంఠముఖూ హితాొః అని యధర్వణు:డు 'గ్రామ్యుం త త్తద్విధా సాధు” అను నళ శ్వా ఇడ ॥| అర్య టల జో ఆడో పూర్వార్థమువే వ్యావహారిక గ్రామ్య గ్రాహ్య తావసరమును ముందు బెల్పి పిదవ మహాకవి చృయుక్తములగు ఏనికి: ద్రైడ్రియం జూవం హెటువడక సూరివలెనే కవిప్ర్కయు కము లగుటం గ్రావ్యా మనుచుండ వీరి ట్టసంగతముగ నధర్వణ కారికకు ముడి వెట్టి సాధింప దలంచుట యసంగతముగాన నీసందర్భ మనాకరము. ప్రౌఢ వ్యాక కజకంఠశబ్దమును గరకంఠశబ్దభవముగాను, బ్రాణగొడ్డమును బ్రాణకుట్టకశబ్బభవము గాను, సంస్కృృతక్షపిల .శేబ్దమునుండి కలిగిన కవిలశబ్దమొండు గలదనుచు గపిలళబ్దఘటితసమాన తయమున్లు గవిలశబ్దఘటితములుగాను . షిద్ధాంతీకరించి, పహాూంసయాన థ వములగు నంచయా నేత్యాదు

33 బాల వ్యాకరణము

లందు యానపదమవికృకంబై నిల్చినళ్లై ప్రాణగొడ్డమునం బ్రాణవదము నిల్పెనని యుక్తిని గనుపజచి చిన్నయసూరి గ్రాంథిక గ్రామ్యములుగ చెన్నిన వానిలో జీవగ జ్ఞకుం జ y న్‌ ధాత దప్ప నితరముల కెల్ల సామౌసిక గ్రామ్యతను దొలంగిం చినాండు, కల్లను ససంస్కతేశోబ్ద భవముగాను నిరూపింప శక్యము7గామిం గావలయు దానిని మాత్రము వద లెను, అయినను ననాం ధ్ర వర్ణ మగుఠ కార యోగమునం జేసీ కావలయు నాతండు తనశబ్దరత్నా కరమున గజకంఠశబ్దమును వై కృతగ్రామ్యముగ నిరూపించినాండు, నేఫశకట రేఫ ప్రాసానంగీ కార మోళబ్దసాధుత్వమువిషయమున నిందజి కిన్ని చీకాకులం గల్పింజెను. శాసనముల గో వర్యాయముగం గవిలశబ్దము గన్పట్టును. కాని వాబ్యయమున నిందలి రు €ం న

సదూస్మత్క యమును వదలినచో నెచటను వ్య స్తముగం గాని సమ స్తముగం గాని తెలుం గున వర్ణ వర్యాయ ముగ కవిలశబ్ద్బమును నిరూపింవ నశకన్టము. కాన. (బాఢవ్యాక ర్త కవిలశబ్దకల్పన మును గృ త్కిమమే యయ్యుడి. మజియు వీనిని సూరి వకారమధ్య ములుగ నిరావింప్క, వానియుబునుం దలంవక, బ్రౌఢవ్యాక్షర్త వకారనుధ్యములుగ నెన్ను ట వింతగా నున్నది. ఇంకకు పవ స్రాసానంగీ కార మిట్టియసంగతసిద్ధాంతముల నాతని వెం 'జేయింభె ననుట యుచితము, అంచయా+నవదమున ను త్తరవదీభూతయా=నపద మవికృత మై గన్పట్టు, ప్రాణగొడ్డశబ్దమునం బూర్వపదీభూక ప్రాణవద మె యవిక్ళ తాంతంబు. ప్రాణగొర్జాంచ యానలకు సమానై క్యము లేదు. కాన వీనికి సాటియె లేదు. భవములలోం బూరోో తరవదములలో నేదెన నవికృ తాంతము గావచ్చుననినం గపిలశబ్లసమాన తయ మును అరె యుల టె లో కటకంశేత్వాదులును సాధువులగుటయే గాక భవకల్పనమువలని వ్రయాసమును ఠకార o గ శి జ మ నాంధ్రృవర్థ్యమగుటవలని గ్రామ్యాతయు. దప్పిపోవును గదా! అట్లే జీవగజ్జను జీవ కాష్టైశ బ్బభవమన్న దాని గ్రామ్యతయుం నొలంగుంగదా! కాన నివ్వాని విషయమున నైన శ్రీ లింగలతణశేవక ర్త సీద్ధంతము లన్వరసములని తోంవబెడి. కవి ప్రయంక్తము లగుట గాహ్యములను సూరిసిద్దాంత'మె రమణీయము,

Uy థ్‌

కావ్యభాషశే వ్యాకరణము. కావ్యభెపాస్వరూవ ప, కాశన మె వ్యాకరణ 'వృయోజనము. “వస్తాడు. తెస్తాడు” అనునిట్టివి కావ్యములం గానరావు. కాన వ్యాకరణ మిట్టివానిని గావ్యవృయో గానర్హ్హములుగ నెన్నుట యుచితము. జనవ్యవహార ముననున్న జీవద్భాష యనంతములగుమూర్పుల నందుటయు్క నాాయాకాలపుంగవు లట్టిభొాషయందలి పదజాలమును గ్రాంథిక భాహానియ మబద్ధముగం జేసి పృయోగించు టయుం గలదు. కాని వ్యవహారమున నున్నయ'ట్లై యే గృంథములందును ేకవియంను బ్రయోగించుట గానము, కాన గ్రాంథిక భాష వ్యవహార భాషకం టె ఏిలతణనుగుట కలిగెను, బీవద్భాహెపరిణామ మొక కట్టుంబాటునకు లొంగునది గాదు. ఆయా కాలపుం

స౦జ్ఞాపరి చేద ము. 89 షు

గవు లాయావ్యవహారవదముల నున్న వున్నటులం (బ యోగింపక సంస్కరించి వయో

Uy గంచుటంచేసి ప్రాబీనగ్రాంథికభామోనుకరణ మవ్వానియందు. దో౭పక మానదు. అను

కరణమునం ,బ మాదములుగలుగుట సపహాజమగుటం జేసి కొన్నిట వై రుధ్యము చూవట్ట లో యా ఉం

వచ్చును. కాని సామాన్టముగ నియమైక్టమే యగవడుచుండునుగాన గ్రాంథిక భాపాస్వరూవ మంతగ నియమశూన్యదున నవకాశము లేదు. నియమసాదృశ్యముం జేసియేని గ్రాంథిక భావ సర్వజన సా ధారణము గానోపును. వికాలమున నేమండల మున నున్నకవి యాయామండల ములందలి యాయా కాలపు నియమరహిత వ్యవ పహోరము నున్నదున్న టే (గ్రంథముల నువయోగించు నేని, యాయాకాలములం చాయా మండలముల'వారికశ యవి యర్భ మగు టయంం, దరువాతివారికిని దదితరమండలముల వారికిని నవి దుర్లా)హాములగుటయం, నొకొ_కమండలపుభాష. కొక్కొ_కకాలపుభాష కొకొ_కనినుంటు వొకొ-కలతుణ ముదయింవపవలసి యుండుటయు నని వార్యములగును. కాన సర్వకవుల గ్రంథములు సర్వసాధారణము లగుటకొజకు, నియ మెక్యముకలిగి సరూవత యూహ్యామననళ్లేని గ్రా గాంధీకఫభాష యుండుట యావశ్యకము. కావుననే గ్రాంథికనియమశూన్యజనవ్యవహార మగ్రాహ్యమని లమ్షణకర్తలు తీర్తానించుట జరిగెను, ఇందలి యుదాహృతు'లెల్లం గవిప్క్యయుక్తములే యగుట వ్యవహారశబ్దమును గవి (ద్ర, యోగవిషయముగ నెన్నుట యనాకరము గాంజాలదు. గ్రామ్యసంజ్ఞ కో సంబంధించిన విషయములం చెల్పునవగుట సీళండుసూ త్ర, త నులును సంజ్ఞా ప క కరణమున నుండందగినవి కానోపును.

న కు జ్‌ ఏ4 ఇది సంజ్ఞ్వాపరి దము

సంధిపరిచ్చేదము.

లాం? ne యమా యు! నో తాతా ననా

అవ్యవహితోచ్చారణమున వర్ణ ములకు గాని వదములకుం గాని కలిగిన కల యిక నంధి నా౭బడును. సంధియందగు పర్ణ లోవ_వర్హాగమ._వర్డా దేశాదుల నిరూపించు గృంథభాగముగాన సంధిపరి చేద మనంబరౌ్గను. తెలుంగు సామాన్యముగ నజంత భాష గానం దజచుగ నచ్‌ సంధియే గాననగు, అర్థభంగము గానిచో నగు నవ్యవహితోచ్చార జమున గ్రౌనవర్గ లోపమే సంధిన్వకాపమని ఫలితము నెంచనగు. ఉత్తున కచ్చు వరంబగునప్పుడు సంధి యగు. ౧.

ఫూర్యవర స్వరంబులకుం బరస్వరం జేకాదేశంబగుట సంధి యనంబడు.

రాముడు ... అతండు ... రాముండతండు. సోముడు ఇ జక వ్రతండు 4౫౪ వనోముండితండు మనము *౨** ఉంటిమి ... మనముంటిమి.

అతడు *౨** ఎక్కడ .., అతండెక్క_డ. వతండు ౨౨, ఒకడు ... ఇతండొకండా.

టీ, “సంధిర్నా చేోజచ్యనుత 8” ఆనునది మూలము. నంధి యనం గూడిక ఆద్యంత వర్ణ ములయేకీభావము సంధియని సామాన్యలత్‌ణము, ఇది యచ్‌ సంధిసందర్భ మగుటం 'జేసియు, నందు చెనుంగున విశేషించి వరరూవసంధియె చూపట్టుటం జేసియుం, దొలి యచ్చునకును దరు వాతియచ్చునకును దరు వాతియచ్చా చేశమగుటయే సంధిలమ్‌ణముగా నన్నెను. ఫూర్వవరాచ్చుల కెండింటిస్థానమునం బరాచ్చు నిల్చుట యచ్‌ సంధిస్వరూవ మనుట స్పష్టము, “ఫూర్వస్య పరరూపత్వ మృత్రే)వ నియతం భ కేల్‌” అనునాధగ్వణ మీమాట కాభారము. ఆచేశమనంగా నున్న దానిని లేక యున్న వానిని దోసే యొకటి దానిస్థాన మున లేక వానిస్థానమున నిల్పుట, వర్ణ ద్విత్వమును నుమ్‌టుగాగమాదులును (దృుతమునకగు _ బిందునంశ్లేమోదులును నవ్యవహితోచ్చారణమూలకములే యగుట నయ్యవి సంధిపరిచ్చేదవిషయకము లేయని సంభావింపవ లెను. కాన శేకనాదులు చెప్పినట్టు

వ్రూర్వపదాంశ్యవర్ధ ము క్సరవదాదినువర్గ ముతో నితరావ్యవహితమై కలియుటయే

సంధిపరి చేద ము. 41

సంధి యనుట లెస్స, రాముడు_అకండు: ఇందు బూర్వవదాం త్యాచ్చగు ఉఊకారము నకుం బరవదాద్యచ్చుగు అకారము పరముంగాగ నీస్తూత, ముచే చనాశండచ్చులకును బరవదాద్యచ్చగు అకార మాదేశముగా “రాముండతం' డయ్యెను. ఇట్ట తక్కినవూవ్యా ములు. వ్యాక రణశా స్త్ర పద్ధతిలో త కారవ్యంజనముం (త్‌ జేర్చినవి తత్కాలము సే యనంగా నిక్టిష్టమగు నవస్థ నే "తెల్పన వగుటంచేసి సూ త్రస్థమగు “ఉల్‌ ” అనునది సోషకారము నే తెల్సెడి. సంస్కృత మునుండి తెలుంగునం గలుగు దీర్ణంత శబ్ద ములక సము వెంటనే కలుగునుగానం బెలుంగున నవి ప్రాస్వము లైయే యుండును, అపుడు వాని కాయావిధులచే సంధి కలిగెడి. ఏ కాకర సంస్కృృతశబ్దములకును 'దేళ్య దీర్ధాంతములకును వ్రాస్వము నంభవింపమించేసీ యవి యాయాసంధివిధులకు విషయ ములు గా౭జాలవు. ఇదంతయు. బరీత్నీంచియే సూరి య ్వేతో్యత్వసంధివిధులందు తకారవ్యంజనమును “అ, ఇ ఊం” అను నచ్చులకుం జేర్చి (అజ్‌, ఇల్‌, ఉల్‌) స్వములకు మాత్ర, మే సంధి విధించెను. “అత్తు, ఇత్తు, ఊత్తు* అను ద్వితో్వోత్వరూవ లంగాగమద్విత్వములనందినవని యెజుంగునది. (చూ. తత్సమ. 68)

CC

వ్ర ము

(దృుతవూర్వములగు ఊకారముల కీసూ త్రము చే సంధి రాదనునంశము వభ మే త లేంకాదిసూ త, సందర్భ ములచే స్పష్టమయ్యొడి అఖండపదమున కవ్యవహితోచ్చార ణము సంభవించుట సహజము, వ్యస్తములగు పదముల కవ్యవపితోచ్చారణ మిచ్చి కము గానోపునుగాన నట్టియెచ్చికతను దొలంగించి నిత్యముగ సంధి విధిం సీసూత్ర, మారబ్ధమయ్యొను,. సంస్కృత మాన ద్రిత్యయ ప్ర కృతులయుు, ధభాతూపసర్ల ములయు, సమాసాంతర్ల తవదములయు సంధి మానరానిది. ఇతరములగుతావుల నది మొచ్చికము. తెనుంగున వాక్యారంభము మొదలుకొని వాక్యాంతమువజణకు నడుమ నేదేనొకనంధి గాక తీరదు. కాన 'చలుంగు వాక్యముల విసంధియే గనువట్టదనుట స్పష్టము, ఇందు వికల్పార్గకము లెన్వియు నగవడమి నీవిధి నిత్యమని గృహించునది.

ప్రభథసుతరవిభ కీ శ త్రర్థచువర్ణ ంబులందున్న యుకారనసునరకు సంధి వైకల్చ్పకముగానగును. ౨,

నన్నుక a? అడిగ re నన్ను నడి. కొొటుకి చె. నాకొజుకుకొ ons పచ్చ 999 సా ణు లు నాకొజకుని చ్చె,

6

ర్తేబి బాలవ్యాకర ణము

కు - నర్వ నాకాదరువు. నాకుకొా ss ఈ వ్రు ౭౭౭ నాకునాదరువు. - నాయందాశ్‌. నాయందుక౯ . అ ౪8 ఆశ అత నాయందునాళ్‌ , దు డు. ఇందుకా ౨... ఉన్నాడు. నమ. ల ఇందునున్నా (డు, దుంటివి, ఎందుకొ 2. 6ఉంటివి 0 ఎందుంటి ( ఎ౦దునుంటివి.

( వచ్చుచుండెను.

( వచ్చుచునుండెను. చూచు చేగాను.

| చూచుచునే”ాను.

వచ్చుచు౯ 44, ఉండెను. =.

_ టీ. “అనాదిమ విభ క్రిషూతో వా అనునది మూలము. (ద్రుుశవరకములగు ద్వితీయాదివిఛ క్తలందలి ఉకారములకును, శత్రర్భక చవర మునందలి యుకారము

. మా నకును నచ్చు వరమగునపుడు సంధి వికల్పముగా నగును, వికల్పమనంగా నొకమాజు కలుగుట యొకమాజు కలుగక్రుండుట. త్ర

టల లంగకుం శత్రర్ణ్శకచువర్థము. | క్రియాజరి. శీలింవ ew 9 సు (తృముచే సిద్ధించును, ఇది దు, తౌంతము. ఇది దృుతపూర్యోో్టకార నంధివి ధాన మగుటంచేసి ఫూర్వవరాచ్చులకు నడుమనుగల దుతము వాని యివ్యవపహి తశ్వమును జెఆచునదిగ భావించరాదు. నులీయుం బూర్వవరాచ్చులనడుము నున్న (ద్రు,తము సంధివి ధాన సమర్థ బ్రమువేతనే లోపించునదిగం దలంవవలెను. _సంధిలో నవసానమున' ద్రుతస్వర్యదు,తలోపముల విధించువిధినిం | బ్రవ _ర్లింపంచేయుట యన్వరస మని తోంవెడి. ఇంతియగాక తృతీయాదివిఛ కలకు నుమాగమమును విధించువిధులను, యుష్మదస్క దా క్రార్భ కములకు ద్వి తీయెకవచనబహువచనములందు “నిన్నును, మమ్మును, నన్నును మమ్యును, తన్నును, తమ్మును,” అనురూపముల నివతించు సూరి వ్రాంతయు వచ్చుచును నని శత్రర్థమును సాధించు ప్రణాళికయుం బ్రథ మేతరవిభ క్ర కారముల కును బరవదాద్యచ్చునకుకు నడుమ నున్నది యుత్వవిళిష్తన కారమని యనకతీరదు. ఆట్లయ్యు నిందు సూరి ధ్వితీయాదివిభ క్రలయు శత్రర్ధకములయు ద్రుతమును బొల్లు

దం

రూవముగ నిర్దైళించి _ సంధిని విధించుటనుబట్టి (దు,ళవ,కృతికము సంధివిషయ ముగా దాన్మిద్రుశము లుప్తాచ్చ మై యచ్‌ నంధిలో నదృశ్యమగునని యనుమానింపవలసీ

స౦ధిపరి చ్చే ద ము. 48

యున్నది. “అచాం సంభా దు (దు,తోఒదృళ్యః స్ట నీతో=వి చ భవత్సదాి అను నాధర్వణ మిందులకం బ్రమాణము. నన్ను కా అడి: ఇది ద్వితీయావిభ _్రీన్లో కారమున కుదావహారణము. ఫూర్వవదాం త్యాచ్చగు ఊకారమునకును బరవదాద్యచ్చగు అకార మునకును బరసదాద్యచ్చగు ఆకారమే యాదేశమగుట 'నన్నడిగి నయెను, ఇది వికల్పవిధిగాన సంధి కలుగకున్నం బొల్గున కారము వరవదాద్యచ్చుతో. జేరును గాన “నన్నునడిగో నగును, లేదా ఫపూర్వసూ [శ్ర ముచే ద్రుశముమోంది యం కారము నకును సంధియయ్యెననియేని సంభావించునది. ఇట్లే “నిన్నడిగా నిన్నునడి, మిమడిగె, మిమ్థనడి ౫ అను మొదలగు యుషమ్మదస దాశ్తార్భక ద్వితీయైకవచనబహువచనరూవముల నంధ్మివ్శ క్రియ నూహిం-చునది. పెరూవములు ద్విత్వరహితము లగునపుడు సంధి రాదని ద్విత్వరహితములగు దిషతీయో కారములకు సంధి రాదనుసూ శతృముచేం _పౌఢవ్యాకర్త శాసించి ననేతె మొదలగురూవముల వారించెను. కాని వీని నేగాక యిట్టి వానిని మీ కొన్ని ంటినిగాడ జడ్డక ్క. రంబు వదాదిస్వరముతోం గూూడునపవుడు జడ్డుకు లోవంబు లేదని శాసించి నూరి వారించువాండు గానం ద్రిలింగలవ్‌ణ శేషక్ష ర్త వ్రయాసము వ్యర్థ మని తోంచనగు. కాని జడ్డక్క- రే త్యాదినూ త్ర తము జడ్డలు లేని ద్వితీయో కార ముళే సీసూ త్రమునకు వి షయములు గాకుండ నడ్డంజొలనిదగుటను, జడ్డక్కరము సం ధించునపు జే యడ్డంగలుగుటను.ద్రి లింగలక్షణశేవక ర్హ కట్టి సృయాసము కలిగెనన వచ్చు; కాన ద్వితీయోకారములు నదిషత ములు తమస రహాబన్న్విశ్వహవనులతోడ 'వెలయునపు జే వానియుత్తులు నంధివిషయములగు6గాని లాతిచోం గావనుఫలితమును బాఠకులు మజువరాదు. “నన్నుక * ఇత్యాదులందలి యుకారము విభ ీస్థో కారము గాదు, నువర్డ కోకారము గాదగుంగాని యది యదృశ్యను మెను. కాన “వినూత్ర మిట్టి వానియందు వర్షింపదని శంకింపనగును. నూరి వీనిని ద్వితీయాంతములుగా న తించుటను బట్టియు నిశ్శ్ళంకముగ ద్వితీయావిభ క్రుృకారముగ నిందుదాహరించుటను బట్టియు విభ కూ గ్టికారమే యని విశ్వసీంవవ లెను. '“న్నుమూహ్రస్వశ్చా బేరమిశని చీ అని ఏని వ (వ్మక్రియను సాధించుమూలమున కీతండు ద్వితీయైకవచన బహువచనములందు6 టి (బ్రత్యయముల కొ చేళశములంగా 'న్న్యుముి అనునవి కలుగునను నర్భమును జేనెనని యను మానింతమన్న నింక దిషతీయా వ (వృశగియము లేమి నువర్గము కలుగుట యసంభవ మై 'నన్నుక అని యుదాహరించుటే యసంగతమగును. కళలుగాని వానికి (దుతము తగ్గలియుండుననుశా స్తృము (ఆన్ఫేద్రు, తప సపృకృతయో యున్యుర్ష ర్హ్హ్యునుజీవిక్స దు ఆ 'నిత్యమ్‌) చింతానుభియందువలి నిందు? గానరామి సీయూనాయు. 'నస్వరస మే యగుచున్న ద్ది ,

44 బొలన్యాక రణము

అమ్‌శన్సులు పరముగా న్న్న్కుము కలిగానని యాతండు భావించెనని యూహింతమన్న “నన్నును ఇత్యాదులందలి నువర్శకోతారమే విభ _క్రిస్థో కారము గాందగుటయు 'న్నుమ్మూిలయు'కారము గాకపోవుటయుం.. సంభవించి యిందు బొల్లులతో వాని నుదాహారించుటయే యసంగతమగు. ఇంక సంస్కృతసంపృదాయము ననుసరించి యమ్యవయవముగను శసవయవముగను న్నుమ్తూలు గల్లెనని నూరి యూహించె

ననుకొందమన్నను బ్రకతులందలియు కారములం విభ _క్టిస్థో కారములు గాంజాలవుః కాని ద్వితీయావయ వమనుటం జేసీ యవయవిధర్య, నువయపయమున( గొంతవజకుం చేవచ్చునని యీకండు భావించెచేమో తెలియకున్నది. లేక యిట్టిచిక్కుల గమనిం చియే ద్వితీయాంతములుగం జల్లగా నివతించి యుదాహరించెనో? పైని వ్రాసీన త్రిలింగలతణశేవక ర్త ధోరణిం గమనించినను నాతండును నన్ను ని త్యాదిద్విత్వము లందలి యుకారములు ద్వితీయానిభ క్ర సికారము లనుఖావనయే _ కలిగియుండెననుట తెల్ల ము, న్నుమ్లూలు ద్వితీయాసా భారణములును నితరవిభ _క్షిసా ధారణములు గాకుండు టను గమనించి వీనిని ద్వితీయోకారములుగ నిరూపింవెనని తోంచెడిని, బాలసరన్వతి న న్నేలె ననుదాని నిధాని కుదాహృృతిగం జూపలేదు. అహోబలవతి యమ్‌ళస్ఫులకు, న్నుమూా లాదేశములని యంగీకరించి “ఆశే దుక వృక్ళృతళ యో యే న్యుర్హ స్రనుజీవిత దుగ నిత్యమ్‌” అనుదానివేం దుదిని నకారము తవిలించి నన్నుక్‌ ఇత్యాదులందలి యుకారముల విభ_క్రిస్టో కారము లనిపించి వథ మేతరసూ తృమునకు విషయములుగాం జేసి నన్నేల నిత్యాదిరూవముల సాధిం'వెను. చింతామణివిషయపరికో ధనక_ర్హయు “నన్ను” అను దొనిద్విత్వమునందలియు కారమును ద్వితీయోకారముగం జింతామణి ననున రించి సమర్థింవ నవకాళము లేదనియు తెలిపెను, కాని దానివంటిదే యగు “మము, తమ్ము మిమ్మ” అనువానియందలి యుకారములను మాత్రము ద్వితీయోకారములుగ సమర్థింపం బూనుట వింతగా నున్న దనక తీరదు. మనశబ్రశన్సునకు మాత మే లకారా దేశమును, ఏధించుటంబట్టి, నీనా తా శబ్ద ములద్వి తీయాబహువచనములకు ల కారా దేశము గలుగదనియు 'మ్హురూవములమోంది శన్‌ పృత్యయము నవ దొన్యవ్యయే త్వాదివిధిచే లుప్త మగుననియు దాన “మమ్ము, మిమ్ము, తమ్ము" అనురూవములందు ద్విత్వములందలి యుకారములు ద్వితీయో'కారము లగుచున్న వనియుం6 గావున నాయుకారముల ననాది సూ త్ర సంధివిషయ ములుగ 'చెయనగుననియు, వ్రాయు చ్చు వానితుదిని 'అస్యేద్రుత వక తయ్యా,యే న్యుర్హ ప్రగుజీవిత్మదు, తా నిళ్యమ్‌ అనువిధి చే (ద్రుశమును గూర్చి, మమ్మక 1 ఇట్లుజనుమీట్టు ఆను నట్టిరూపములను సాధించెను, (చూం,చిం.వి.పపేరా 99) తామన్న ట్రై

సం౦ంధిపరిచ్చేద ము. 45

ద్వితీయా బహుపచనవ్రత్యయము నవదాన్యవ్యయే త్యాదిసూ తము మే లం వ్రమగుటం జేసీయుం దచ్జ్సానమునం ట్రశ్యోయ మేదియుం గలుగకుండుటం బేసియు, “మృు* అనునది ప్రకృతికి శస్ఫు వరముగా నాగమముగ వచ్చినదగుటం జేసీయు "ము అనుదానియందలి యుకారము ద్వితీయో కారమన _ నెట్లవకాశమయ్యెనో తెలియకున్నది. “రామున్‌ ఇ అభిరామున్‌” ఇత్యాదులందు ద్వతీయోశారము లేమింజేసి, విభ_క్లిస్థో కారములం గన్సట్టని యాయా నిభ క్రంతములై నశబ్దములందలి యుకారమునకు నంధి రా నేరాదను దానము వేసిననియమమునకు (చూ. చి. ఏ. వ పేరా. రర) లువ్తనిభక్రలగుట విభ్రి స్టో కారములు లేనివై ద్వితీయాంకములుగ నున్న మమ్ము తమ్ము మ మ్మిత్యాదులేల సిషయములం గావో తొోంవకున్నది. నన్నయ వ్ర ద యోగములను దింతానుణి విరోధించు నది కాదను తలంపునం దత్స) యోగదృష్టిని దా మిట్లు చింతామణిస్తూత్ర ముల సమన్వ యించుట జరి నని తో(చెడి, సాకొజకున్‌ + ఇచ్చె=నాకొ అకిచ్చె: ఇది చతుర్ధీ విభక్తి స్లో కారమున కు దావహారణము. నాకున్‌ + అదరువు=నా కాదరువుః షష్టీ విభ _కిస్లో కార మునకుదావారణము. నాయందున్‌ + అశ=నాయందాళ:న_ప్పమివిభ_క్టిన్థో కారమున కుదాహరణము. ఇందు - ఉన్నాండు=ఇందున్నాండు, ఎందున్‌ శ ఊంటివి=ఎందుం టివి: ఈఇండును న_స్పమోవిభ_క్టి వ, తిరూప కావ్యయము లగటం జేసి వీనియందలి యుత్తులు విభ క్త కారసమము లే యనుఖావనతో వీనిని సూరి యుదాహారింవెనండ్రు, కాని య త్తదిదమర్థ క ములగు నమహ ద్వాచకములగు,ఆ-ఈ-ని_శబ్దముల కందు వర్ణకము కలుగ స్పప్పమేేక వచనమున నేర్పడినరూవములుగ “ఎందు-ఆందు-ఇందు "అను వాని నిరూ పింద నగుటంబేసీ పఎపయుదాహరణములందలి యుకారములు విభ క్లిగ్ధో కారములని సమ్మ తింవందగును. పకూంతరమున వానికి చేనియందు దానియందు దీనియందనురూవప ములు గలుగనగును. వచ్చుచుక్‌ + ఉండెను=వచ్చు చుండెను. చూచుచుక్‌ = నీను చూచునే గను, ఈ ళెండును శృ తృర్భక చువర్ధ ర్ల కో కారసంధి కుదాహారణములు. సంధి కలుగనప్ర దీరూవములం బెల్ల. బూర్వేవరాచ్చులనడుమ చు, దుతము నిల్పును గాన నన్ను నడి” నిత్యాదిరావము లగును, చ, యోగ (క్రియల దృష్టని మూలముకంటె ఫెన్న ముగ నిందు శ (తర్జకదళ మాద్భతము, రాముల కించ ఇ త్యాదులందు విభ కి కిస్లో కారము లేమి నీసూ త్రమే నంధిరాదనియు నిట్టివి దత, పృక్ళతికము లగుట నిది

సూత్రని శేధమునకుం బొలె “రామునీక్నీంచె ననియేగాని “రామోక్నీంచెినను నట్టిరూవ ములు గలుగ వని యు గ్ర,హించునది. ఉత్వనంధి కళో కారములేగాని దు,త వ, కృతికో కారములక6 (బ్బా ప్తీందదు గాన “రాముక్‌” + ఈక్షీంచె ఇత్యాదులు తద్విషయములు గాంబాలవు, కాని యిందు మొదటి యుత్వసంధిసూ త్రము కళో కారవర మే యనునసపుడు

46 బోలవ్యాకరణము

దు త్యాదు,తప పకృతి కోకారములకు సంధిని విధించు సామాన్యసూ త్ర త మే లేకుండుట చేతను, నుదావారణములంబట్టి యే యిత్వసంధిని నత్వసంధిని న శేశారంశారవరములను నపుడు ద్రుతా ద్రుశవ్రకృతిశేశారా కారములకు సంధిని విధించుసామాన్యశా స్తృము లగవడకుండుట చేతను, ద్రుత వ కృతికో కాలే కారా కారములకు సంధి ప్రా సప్తియే లేమి నీవికల్పవిధియేగాక నింకాదినిషేధము నేమ్యాదివికల్పవిధి యత్వసంధివికల్పవిధి మున్నగునవి శాస్తసం ప్ర దాయవిరుద్ధవిధు లనవలసి వచ్చును. ని షేధముఖముగనొ నిత్య ముఖముగనొ యాయాసామాన్యవిధుల నారంఖించి యాయావానికి విెశేషవిధుల చే నిక్యవై కల్పికత్వములం గల్పించుట కా స్త్పసంవ, దాయము. కావుననే దీనిమూలమగు చింతామణి “సంధిర్నా చోఒచ్యనుత; "అని యుకారళిన్న మునకు నంధి రాదని నిషేధ ముఖముగ సంధి నారంఫించి యాయావిశేవవిధుల చే నాయాయ-చ్చులకు సంధ్మిప్పా ప్రీ లేనివానికి నిత్యవై కల్పికసంధులను సమకూర్పుచున్న ది. కాన నుత్తునకె యచ్చు వరం బగునపుడు సంధియగునని యవ భారణముం జేర్చి సూ త్రించిన 'నాయాతక్కు.0గల నిత్య వె కల్పిక విభులకు సార్థక్యము నంభవించి శా స్త్రనర్మిప్పదాయము నురశ్షీ తే ముయ్మెడి, మణేయు ను త్వే త్వాక్వనంధి సామాన్యనసూ క్రములు (దు,లేవ్కకృతి కాద్రుత వృకృతిక సామాన్యములని యెన్ని (దృుకృప్ప్క కృతి కాచ్చులను గాడ వానికి విషమయములంబేనీ యింకాదిసూ త్తని "షేధమునక్రు సార్థక్యమును గల్పించుటయు నావశ్యక మే యనక తీరదు.

వ వ్రథ మెళరసూ త్ర తము ననుసరించియు, నింకాదినూత శుప్రారంభము ననుసరిం చియు, శేహ్యూదిసూ శ్రమనః గిషష్టిని జేర్చుట ననుసరించియు. జ ద్రుశమధ్యస్థితి స్వర సంత తిబంధకము గాదని యనక తీరదు. కాన నుతా'ల్వేశ్వసంధిని ఫలు దృుతప్రకృ

రికా ద్రుత ప్ర కృలికసా ధారణము లయ్యుడి. కాంగా నెచట: గంఠో క్షముగచే ద్రుత వ్రశృతికములకు స్వరసంధి విహితమగునో యవిదక్క_ నన్యము లెల్లన్కు నాయాయిన్వర సంధివిధులకు గనఆఅీయె యింకాదిసూ త్తని షేధమునకుం చాలగునని యొన్న పలసియుం డును, ఇట్లనునపుడే యిం కాదిసూ త్ర ని షేధమునకు సార్థక్యమును, నింకాదిస్వరనంధివి ధా నమునకు సాఫల్యమును, “బ,థ మేతరవిభ_క్టిపిధినిరవ కాశంబుగావున దీనిని బాధంవెడి నను సూరివాక్యమునకు సాధారతయు, ను ల్వేత్వాత్వసంధిసూ త ములు సామాన్యములు కళావిషయము లనుట కాభారమును, గుదురువడెడ్‌. * సూూత్తమున శ, ర్థకచువర్ణ్యకో కార మున కనుటం జేసీ యున్న శబ్దము వరంబగునపుడగు చువర్ణ కోశారమోన కీవిధి కలుగదని గ్రహించునది. (చూ. | క్రియాపరి షే నూ ఈ శెండు చువర్మ ములకుం గల "భేదము

శ్రీయ 14 oe గాంచపది.

స౦ధివరి చ్చేద ము. 47

సంధి'లేనిచోట స్వరంబుకంశుం బరంబయినస్వరంబునకు యడా

గవముంబగు, 5, ఆగమం బనలగా న కాధిక్యంబు. మా 220 ఆము 2 మాయను. శి వక! మా అత బిల్లు ౨ ఉత విరాయిల్లు* వమా 009 డారు 00 మాయాారు, టీ, “య, శ్రుతిమార్యాలఘుయం ప్రవదంతి ప్రాణతః పరం స్రాణమ్‌” అనునది

మూలము. సంధిరానిచోటులందు స్వరమున కవ్యవహితవరనుగ నున్నయచ్చునకు యడాగమ మగును. ద్రుళ్యవ,కృతి కాచ్చులకు సంధిరానపుడు ఫూర్వవరా-చ్చులనడుమ నకారమే నిల్చియుండునుగాన నం దీన్యూతృము వర్షిందదని గృహించునది. కారాయ గళలగు స్వరములకు సంధిరానపుడు వరన్వరీ మునకు యచడాగవము కలుగుననీ తేలినది,

“యట్‌ గ ఆగమముజయడాగమము.* ఆగమమనంగా నున్న దుండం గా నధికముగ మతి యొకవర్శము కలుగుట. టకారపుంబొల్డు తుదింజేర్చి నిజ్హైళించినయాగమము నిర్జిష్టమున కాద్యవయవముగ6 గలుగునని సంస్కృత వ్యాక _ర్తలసం పృ దాయము, “యట్‌” అనుదాని యందలి టకారమునకు నిర్దిష్తమున కాద్యవయవముగ నది కల్తుటయే ఫలము. "కొన నది మ్మక్రియలాోం గానరాదు. ఇట్ల దేనొక్మవ, వ యోజనమును గోరి వ త్యయాదు లందు నిబద్ధమె వ (వక్యతియం దాదృతము గాక విడుపంబడునట్టి దిత్తని వృవహరించుటయు సంస్కృత వ్యాక ర్తలనంవ్ర చాయమె. మఆఅీయు యట్‌” అనుదానియందలి యకార మందున్న అకారము నుఖాోచ్చారణార్థ్యమని యొన్నవ లెను. ఇదియుసంన్కృృత వ్యాకర్త రృ వ సీద్ధమార్ల మె. కాయగా “య్‌” అశుపొర్జుయ కారము వరాచ్చున కవయవముగం గల్టునని ఫలితము లేలినది. ఆ ల్వేతో్వోత్వములకు 'వా,న్వములశే సంధివిధాన మగవడెడి కాని దీర్ణాంతములకవ్వానికి సంధివిధానములం శ. కాన నిందలి మూం౭డుదాహాతులును స్పష్ట్రముగ సంధి ప్రాిలేనివే యగుచున్నవి. మా 1 అమృ=మా గయ్‌ + అమృ=మాయమ్రు, ఇళ్లు తక్కినరండు నూహ్యుములు. ఇట్టియాగమములం 'దాగమవర్గ్శ ములందలియ-చ్చు లంచ్చారణార్థములు గావన్న నవదాదిస్వరసంధిేని నాయాస్వరనందివిధు లేని నిత్య ప్రవృత్తిని గల్పించి రూవసాభనమును జేయవలసీయుండును.

బాల వ్యాకరణమున “ట్స్‌ క్‌, క్‌” అనుఫొల్లులు నేర్చి యాయావాని కాద్యం తముల6 గలుగుటకుంగా. నర్దిద్దములై న యాగమము ''లించుమించుగ ముప్పఏ కన్పడెడిం

'ఆగమము లెల్ల చెల్బయెడల నిర్జిష్టములగు నచ్చులతోడనే' 'కల్పుననియు నచ్చు,

వానికిం బరమగునపు డవదాదిస్వరనంధి'శేని యాయాయచ్‌ నంధివిధుల కేని నిత్య వృ

48 బాలవ్యాకర ణము

వృ త్తి సంభవించుననియు: దలంచిన నాగమములాకచోం బొల్లురూవముతోడను నొక చో నిర్దిష్ట చ్చుతో డను గల్తుననుటయు వానిం బ్ర క్కియను బట్టి యూహించు శృనుయు లేకుండును. ఇందధికముగ నిర్దిష్టములగు నచ్చులతోడనే యాయా్రకృతులకు గలుగునవి కాననగును. పొబ్బురూవముగ నగునవి యల్పముగంగన్పట్టును. ఆయాయచ్చు లతోం గూడినవి పౌల్టురూపమునం గల్టునవనియు నాయాయచ్చులతోంగూడినవి నిర్దిష్ట ములగునచ్చులతోడ నే గలుగనవనియు _ నిరూపింవ నళక్యము. అనంగా _ వేనిమాంది యచ్చులు నుఖూోచ్చారణ మే శ యోజనముగాం గలవో, వేనిమోందియచ్చులు నుఖో చ్చారణ ప్రయోజనము గలవి గావో నిర్థారించుటకు మార్హము 'లేదనుట. వ్యాకరణ (వృక్మియ ననుసరించియే యాగమవర్ణ ములయందలి యచ్చుల కాయ్మాప్ర యోజన ములను తెలిసికొనవలెను గాన నిర్దిహ్లాచ్చుత' చె యగుననుమార్ల మె సమంజసమని తోంవెడి, టకారవ్యంజనము తుదింబేర్చినది నిర్జిషమున కాద్యవయవముగన్వు కకారవ్యంజనము తుదింజేర్చినది నిర్జిష్తమున కంత్యావయవముగను, మకారవ్యంజనము తుదిం జెర్చినది నిర్ది సము నం త్యాచ్చునకు6 బరముగను, నగుననుసంన్మ్భాత వ్యాక రణసం వ, దాయ మాయా వలసిన సందర్భ ములం దనునరిం చునది, తాలచ్యాచ్చు వరముగునపుడు తాలవ్యమగుయ కా రము (శు తిసుఖముంబట్టి వచ్చుట సహజముగాని తద్భిన్న మోస్టాదికము పరమగునపు డును యకారమే యగుట యసహజముగం గన్న జ్రైడి. '“ఆయితివ సుళొభనాకృతి "అను మొదలగు నుదాహృతులంబట్లి (ఆయతివ=ఆ స్త్రీ, ఆయతి=జుత్తరకాలము.) హల క సార్థక్యము నూహీంచునడి. “నహల్వాచ్చ భవేత్కషచిల్‌ * అనునాధర్వణ మిందులకుం బ్రమాణము, అత్తునకు సంధి బహుళ ముగా నగు, 6.

a డు. మేన 09 అలుథు వి ఏళ మెనల్లుం ర మేనయల్లు(డు. పకన 26 పల్లు . | పుక్టనిల్లు: ( పుట్టునయిల్లు. చూడకుండెాను చూడక ae ఊం డెను భి ఇ ౧ చూడక.యయుండాను బవాుళ గృహణము చెత స్రీనాచక తత్పెమసంబోధనాంతంబులకు సంధి లేదు, అమ =. విచ్చెను 2 అమ్మయి చ్చెను. దూత *** ఏెతండు , దూతయితేండు.

చెలువు(డ 8౪ బ్రిందము. 86 . చెలున్రుుడయిందము,

సంధివరి చే ద ము. 49

సంస్కృ తీయంబునకు సంధి యగునని యధర్యణా ణార్ఫ్యులు చెప్పిరి గానీ దానికిం బూర్వ కావ్యంబులందుం ప్రి బ యోగంబు మృగసింబు. ఆధునికక్పతులం దొ కానొకచోట' న్రీవాచక తత్సమంబులకు సంధి గానంబడయెడు, గంగను కానె. నెలంతిచ్చెను. వెలయాలాషదుల సంధి లేమి బానుళకముచేతనే యని యూహీంచునది.

టీ, “వాత$” అనునది మూలము, వ్రస్వాకారమున కచ్చు పరమగునపుడు సంధి బహుళముగా నగును బహుళమనంగాం గొన్ని యొడల నిత్యముగ6 గలుగుటయుర, గొన్ని యెడల గలుంగకుండుటయుం, గొన్నియెడల నొకమాణు కలిగి యొకమాలు కలుగ కుండుటయుం గొన్ని యొడల వేళోక్షరీతి నగుటయు నను సంస్కృతవ్యాకరణాసం వ, చాయ మిందనుసరణీయము. వైనాలు నొక్క_చోం గనువడనక్క-అలేదు. వీనిలో గ్‌ న్ని తోంచినను బహుళమనవచ్చును. ఇందు వేటోకరీతిని నంధిజరుగుటయను బహుళ వృయోజనము గానరాదు. దీనిశై 88 సంధిన్నూ త్రము నరయునది. మేన 1 అల్లుండం:--- ఫూర్వవదాంత్యొాచ్చుగు అకారమునకును ను త్తరవదాద్యచ్చగు అకారమునకును బర వదాద్యచ్చగు అకార మా చేశముగా మేనల్లుం డయ్యొను. సంధి కలుగనపుడ చ్చుకం టెం బరమగునచ్చునకు యడాగముము కలుగ మేన ౫ య్‌ + అల్హుండు= మేనయల్లుం డగునుః

ఇట్లే కక్కిన నూవ్యాములు. వికల్పముగ నంధియగుట కివి యుదాహరణములు.

ర్స్‌ స్రవ్వ_కీ కిని జెవ్పుళబ్దములయ 6 దత్సమశబములయు, సంబోభనములయు, నంతముల కనంగా నత్తున కచ్చువరమగునపుడు నంధి దీనిచేంగలుగదు. ఇది యవ, వ లిరూవ బహుళ వ యోజనము విలనా వాచకము. వ్ల కిని బెవ నప న కా

లు ౮౫

మనునూ శో, ముచే సిద్ధము. తత్స మశబ్దము సంస్కృతనమవాచకము, చెలువుండ:= ఇది యావ్యో నార్భకముగాన సంబుద్ధి. సంధి దీనికి గలుగదుగాన 8 నూ. చే యడాగమమురా అమ్మ య్‌ ౫ ఇచ్చెను=అమృయిన్చెనని యగును. ఇట్లై తక్కి_నన్రూవహ్యాములు. అమ్మిచ్చె ననరాదని భావము. ఈసందర్భము నను సరించి సమభవాది భేదము ననుసరింవక యొల్ల వదముల అకారములును నీన్నూ క్ర మునకు వీషయములే యనియు నందు స్రీ వాచక కత్సమసంబోధనములయత్తులశే యోని“ షేధమనియు గమనింవందగు,

“క త్ర శ్ర చికృంస్కృృతీయోజకి ప్రాణోఒవ్యత్ర త్ర చ్యుతో భవేత్‌” అని యధర్వ కకాబార్యులం సంస్కళ సమశబ్ద మున చ్చునకో సంధి కలుగవచ్చునని సామాన్యముగ ననిరి

గాని వూర్వకవిగ ంథముల నట్టి పృ యోగములతివిరళే ములగుటంటేని సంస్క్ఫృతేసమముల

బరు

50 బాలవ్యాకరణము

యత్తునకు సంధి రాదను తనమాట నాతనివిధి విరోధించునడి గాదని సూరియాశయము, మజకీయుం గుత్ర చి త్తనుటంజేసీ యవ్విధి సర్వసాభారణము గాదనుటయు స్పష్ట్రమె. నవీనులకావ్యములందు స్ప వ్‌ స్త్ర వాచకతత్సమునంబోధచాత్తులకు సంధి యగవడెడిం గాని యది బహుళ ముగ బ్రాబీనకష్‌ ప్ర యోగదృష్టము గామి బాటింవరానిదని సూరి నిరాకరిం చెను, దూత:_ఇది సంస్కృ తసమము, దీనియత్తునకు నంధిరాదు. ఇటే గంగయనుశబ్దము తుదినున్న ఆకారము సంస్కృ తీయము. తత్సమాచ్చుని భావము, సంస్క్యృతవద మున్న దున్నటులం చెలుంగునంగలుగదు గాన సంస్కృ తీయమను దెనికి దళ్సమాచ్చనున డర్భమని

యనక తీరదు. సూరిమతమున దీని కచ్చువరముగా సంధి రాదుగాన గంగ 4-అను కాసె గంగయను కానెయనియే రూవము కలుగును. కాని నవ్యులు గంగనుకానె యని సంధి గూర్చి వ్ర యోగించిరి. సహాజాదంతములశకే గాక యిందు వ్యాకరణము చే సిద్ధించిన భ్రాత బై బ్ర మున్న గుకృతకాదంత ములంను గ్రావ్యాములే గాందగును. నెలంత:---బది ప్రీ వాచకము. దీనియత్తునకు సంధి కలుగదుగాన నెలంతయిచ్చె ననియే రూవమగు, కాని నవ్వులు సంధింగూర్చి నెలంతిచ్చె నని మ, యోగించిరి, "వెల 4-అలు:--ఇచ్చో నీవిధి (వ వర్షింపందగును. కాని వెలాలనురూవ మగపడమి నిందలి బహుళ గ హణముచే నింది విధి వర్పింవద నెను, అవధారణార్హ కా కారమునకుం గొన్నిట సంధిరామికిని (గోడయ బహుళ గ హణము చే యాథారముగం గొనవలిను, ఇది శేపలాప్రృవృత్రిరూప బహుళ వ్ర్యయోజనమని యొన్నందగు. 'వెలయాలనియె యజాగమము కల్లినరూవము సిద్ధించును, (శేస్ట తావాచకంబులగు నార్యాం బాద్యర్థక శబ్దములు బవరములగుో నన్నియచ్చులకు సంధి నిత్వమని తి లింగలక్షణ శ్తేషక ర్త దీనినే గాక . యిందలి య'త్వే త్వాదిసంధివిధులం గూడ, సవరించుట నరయునవి. వృయోగమార్హ మెలకిం? శ్రుతిసుఖమును బాటించుచు నాయాచోటులం దీసంధికిం బృవృ త్త్యప్రవృ త్తి వైకల్పికత్వముల ననుమానింపవలె ననునంశము బహుళగృహణము చే సూచితముగానం ద్రిలింగలతణశేషకర్త “సంధి ర్నిత్యం |పృత్యయాచ స్తథా ర్యాదిగతస్య చ అనునాధర్వణము ననుసరించి చానినే విశదవజ చెననందగును, ఇట నవ ధారణార్జ కా కారము వరమగునపుడును గొన్నియెడల నెలyయచ్చులకు సంధియగునని ఫూరించుట యావశళ్యకము, ఇందలి గంగనుకానె యను వ,యోగమాముక్తమాల్యదయందలిది. “చేష్తుండి” (శ్రీరంగ భ ర్తంచు” అను తత్సమాకార మునకు సంధిగూర్చిన రూ*పములును నంద యగపడెడి. అధర్వణం; డట్టివానిని సాధువు లని యన్న వాండు. ఇట్టుండ సూరి వాని నసాధువులు నవ్యములుననుట బీవద్భాహికావ్య వ్రృయోగతత్వవిరుద్ధమును. జింత్యమును నని యనక తీరదు. కాని యిట్టిరూవములు

నన్నయాది ప్రాచినుల కావ్యములందు. గనువట్టకుండుటయు, నానంతరులకావ్యములం దును నిట్టివత్యల్పముగం దోంచుటయుం, దనలతణము నన్నయచింతామణి ననుసరించున

ఇక (ళ్‌

క్ష సంధివ పరి చ్చేద ము. a ల్‌]

దగుటయు, నియమము బహుళవదానుసారి యగుటయు, శ్రుతినుఖార మర్పడినసంధి యివ్వానియందు6 గటువుగం దోంచుటయు, సూరి యచాననీసంధియోసన్లు తిక. గారణ

ములు గానోపును. “రాజులోొద్ద _ పుట్టినిల్లు - తామరస నేత్ర లిండ్ల' "మొదలగుకొన్ని సమాసములందును నీవిధికిం బి బ్రవృళ్తి త్రి పృయోగద్భష్ట ము.

ఏమ్యూదులయిత్తునకు సంధి వైకల్చికముగానగు. ౫, ఏమి- మటణ్‌-కిష సి - అది-ఆవి-ఇ్రది-ఇవి-వఏది-ఏవి- ఇది యాక్ళతి గ ణంబు.

వీమి అ వుణి = హారికికా 2%

టీ, “ప్రాయస్తు స్యాత్కిమాదిక స్యేత$” అనునది మూలము. వీమియనున దాది యందుంగల వదసమూహ మగుట నేమ్యూదులని వవహారించెను. ఇది యిత్వనంధివిధి యగుట వేత నాదినున్న యేమియనుదానివలెనే తక్కినవియు నిదంతములే యని యూహింవనగును. కాన నిందు జేరందగిన విదంతము'లేయనుట నిర్వివాదము. ఇదంతా కృృతిసాదృశ్యముగల వెల్ల నిందుం జేర నర్హ్యము లగుటంచేసి యిది యాకృతిగణ మయ్యొను. వా స్వేకారాంతముల కచ్చు పరమగునపుడు సంధి వికల్చ్పముగ నగును,

కముగా మాఆీనష్య వ్రత్యయము. ప్రభ మేశరనూ త్రమున (దృుతసూర్వ విభ కూ వికార మునశే నంధి యగు. దాన కిషష్టి తద్విషయము గాదయ్యొ, ఇంక నది యింకాది ని“షే ధమునకు గుఅిగాంగ చానికి వికల్పసంధి సాధింవ నెంచి యిందుం జేశ్చెనని గ్రహించు నది. కావున నే కిషష్టి యని కంఠో క్షముగ సూ త్రించెను. ఇదంతములమో౭ంది కివష్షి యనుటం బేసి ద్వితీయైకవచనమును నివర్జముగా మాఆిన దానిని గృహింపరాదు. నీమిళ అంటివి:---సంధిలో6 బూర్వవరన్వరములకు శెండింటికిం బరన్వర మాబేశముగా వమంటి వగును. సంధి గాకున్న యజడాగమము వరవదాద్యచ్చునకుం గలుగ నమియంటివని రూవమగును, ఇట్టై తక్కినవాని చక్రియను గమనించునది. వారికిక్‌ + ఇచ్చె:._ సంధిలో ద్రుతస్వరము ద్రు దుతమును నదృశ్యముగా హరికీచ్చెనగును. నంధిగాకున్న 6 బోట్ల న కారము చేరాచ్చుతోల? గలియంయగ హరికినిచ్చెనని యగును, ఇదొక్కటితక్కా నిందు?

గలవియుం6 జేరందగునవియుం గళ లె యగును. , మూలముమతమున నిది ప్రాయన్సంథి

నమి:---ఇది కిమర్గక ము. మతీ:---పునరర్థ క ము. కిషష్మ్‌:----ఇ కారాంతములమాంద కివర్ల

a + y f “en ఇ

ర్‌బ్లె బాల వ్యాకరణము

యగుటం జేసీ తజిచుగ నాయావానియందు నిత్యప్రవృ త్తియే చూవట్టెడిం సా ధారణ ముగ నిక్వసంధి శ్రుతిసుఖమును_ జెజుపునదగుటం జేసి - కాలక్రమమున దీనికి వై కల్పి కత్వము సిద్ధంచె. దాన నీవిధి యిట్లు వికల్పవిధిగ మాజెను, గాన శ్రుతినుఖమునకు భంగము రానిగతి నీనంధికిం బ్రవృత్తీ గ్మవృవృత్తులం గల్పింవవ లెనని తెలియునది.

కి యావదంబులం దిత్తునకు సంధి వెకల్చికముగానగు. ౬. ae ఎవి ర

. నగ - Mn | "ss వన చ్చిగవ్వుడు. వచ్చిరి 22? అప్పుడు (౬? వచ్చిరియప్పుడు. a వచ్చిలిమిస్పుడు. వచ్చితిమి a+ విప్పుడు ఇ టె వ శ ల వ. వచ్చితిమియిప్పుడు.

ట్‌, ( ప్రథీమళ్చో త్త తృమ్నక పవ | క్రియేతో వా భవేత్‌ చ్యుతికి అను నాధగ్వణము ఇన్మ్యూలము. 'ప్రఫ్యమవురువ క్రి యే కారమలు మాందినూ త (త, పునిశ్యసంధికి విషయములు. పరాకర్టక్‌ కవరనమును ఎడేవర్ట్య కము గలిషిన లాట (చథమపురు మై కవఛనమును, ద్రుత ప ఎస్కకంతికము లగుటంశేసి యికాదిసూ త్రని చేధమునకు సజియై నంధివిషయ ములు జనవ. ఇంక ద్ర, థమపురుషై కవచనములకు వేనికిని దుదినికారము సంభవింపదు. భూత శాలిక క్రి యలంచే సాధారణముగ. నిత్వము చూపటైడి. కానం గళలగుభూత కాలిక పథ మో_శ్సమపురువబహువచనముల తుది నున్న హ్ర స్వే కారమున కచ్చు పర ముగా సంధి వికల్పముగ నగువని సూ త్రార్థము లఫించెడి. వచ్చిరి + అపుండు: ఇందు వచ్చిరనునది భూత కాలిక పృథమపురుష బహువచనరూవము. సంధి కలుగ వచ్చిరఫ్ర డగును. సంధిరానిచో యజడాగముము కలుగ వచ్చిరియపు డగును. వచ్చితిమి + ఇప్వుడు:జావ చ్చితి మనునది యు త్రమప్రురుషబహువచనము, సంధి కలుగ వచ్చితి మీవ్వడనియుం గాకున్న వచ్చితిమియిప్వు డనియః నగును,

సూరి “వచ్చితిని అను నుత్తమఫపురువైకవచనము నిం దుదాహరింవలేదు. ద్రుత వ్రకృతికమగుట నింకాదినిషేధమునకు విషయముగ6 జేనెనందమన్న నందును దీని నుదాహరింవలేదు. చింతామణివలి దీని నేమ్యూదిసంధివిషయముగ6 జే నెనందమన్న నందును దీని నుణావారింపమి నట్టనుమానింవ వీలులేదు. చింతామణియం దిత్వసంధి విధానములు కండే యుండుటంజేసి దీనిం గిమాదులలోం జేర్చి ప్రాయ్మోగ హాణమునం బేసి సంధిరాదని బాలసరస్వతి “కొలిచి తినంబినని యుదావహ రించె. అహోబలవండితుండు కిమాదులలో నె దీనిం జేశ్చినుగాని యందలి ప్రాయశళ్ళబ్దమును వికల్పషర ముగ నెన్ని 'చేసిత చ్యుతార్చనము చేసితినచ్యు తార్చన 'మని యీదాహారింబెను, చింతామణిని వివ

సంధిపరి చ్చే దము. రక్తి

రించునధర్వణుండు “పృథమే చోత్తమే వై వ క్రియేతో వా భవేత్‌ చ్యుతికి “నిత్య మన్యన్యి అని యు త్తమపురు షేకారమునకు వికల్పసంధినే యంగీకరించి వచ్చితినివుడు వచ్చితిపు డనురూవముల నే సిద్ధింపం బేయు వాండని వ్యాఖ్యాతలు వ్రాసియున్నారు. కిమాదినూ త్ర, వ్యాఖ్యాసందర్భ మునను నహూోబలు6డు 'కొలిచితబ్ధిజక్‌ కలిచి తినబ్టిజక౯ అని యుదాహారించెను. అవ్చక వి "బ్రదికి తిననం౫క” అని యుదాహారించి దీనికి నంధి రాదని తెల్పినాండు. చింతామణివిషయపరిశోధనక ర్ర యం త్రమపురున్నాక వచనమును గినూదిస్యూత్రవిషయముగ సే శకోసీయుం జీంతామణి ననుసరించి “కొలిచితినిక” అను మున్న గురూవము లే యు త్తమపురుషరూపములు గానోపునుగాన వీనికి సంధి కల్లిన “కొలి చితినంబను అనియు: గలుగకున్న '“శొలిచితిని నంబను అను మున్న గరూవము లేర్పడు ననెను, చింతామణిలో ద్రుశవుకృతిక ముల క-చ్చువరమగునపుడు సంధిని వారించు సామాన్యస్తూత్రము లేమింజేసియు నచ్‌ సంధివిధు లెల్ల ద్రుత వృకృతి కాద్రుక వ,కృతిక సామాన్యము లగుటంజేసియు వారువాలెల్ల నాయారీతుల సీరూవసాధనమువిషయ మున వివదించుట జరి గనని తోంవెడి. ఇందు సూరి సంధి పృణాళిక శెట్టియూపములు సమత నులో నిందు స్పపష్టముగ నుదాహరింవమిని బరిశీలించవలసియున్న ది.

ఇకారాంతధాతువులం చెనుంగున సామాన్యముగ6 గానము. భూత కాలిక తివర్డ్మ యోగమున నే శ్రీయలి కారాంత ములగుట నంభవించెడి, శక్రీయాపదములం ది త్తని సామాన్యముగ ననుటం బేసి (శ్రియలందలి తుదియి కారము లెల్ల సీస్యూత, సంధికి విషయము లే యగును. మధ్యమఫురు షేకారములకు నిత్యనంధి విహిత మగుటంజేసీ యవి మ్మాత్ర, మిందు. చేరవు: నీమ్యూదిసంధి క్రియే కారవిషయము గాక శచ్చాం తే కారవిషయమగుట యుదాహరణములనుబట్టి స్పష్టమగును, (క్రియేత్తని కంథో క్ష్తముగ౦ గయే కారము లకు సంధిని విధించుట నిందుమాని యగతిక్రముగ ను త్రమపురు షేకారమును నేమవ్యూదు లలో6 గూర్చుటయిు నయు_క్టికమె యగు. ఇంకాదినిషేధము కంఠో క్తముగం గ్రీయే కారములకు సంధిని విధించుదీనికి బాధక్రము గాంజాలదు, మణియు నిది కళే కారము లందు సావ కాశమన్న నింకా*దిన్యూత్రమును | దుతపరక ములగు న త్వేతోత్వరాఐములందు

(| వ ౮ స్క నష జూ * ను అడ సావకాశమే యనక తీరదు (దుక ప్రకృతికము నచ్‌ నంధివిషయ ముం జేయ దు

లు ప్పమగునని యంగీకరింవక తీరదు. కాన బై కారణముల ననుసరించి వచ్చితినిచ

తాచ్చు

ఇపుడు=వచ్చితిక్‌ 4-ఇపుడు:సంధి రాంగ వచ్చి తిపుడగును, నంధి రాకున్న పచ్చితినిపు డగుననియనందగు. క్రియేత్తనుటం జేసి సంధిలో ద్రుతస్వరము లం_ప్పము గాదన్న ద్రుతమున

జో ఇ ఒర న్‌ ఉల ' ర్‌ న క Co గా జు 5 కచ్చు పరమగునపుడు ద్రుతమే నిల్ఫ్పుటు _ సిద్ధము గాన సంధి కలుగ “వచ్చితినిపుడు , కలుగకున్న '“వచ్చితినినిపుడు” ఆని యగును, మథ్యమపురుషనున లిక్లాడ్వ కారమాత్రము

54 బాలవ్యాకరణము

నకు లోవము రాంగం దత్పూూర్వతివర్ష కే కారమే సంధివిమయ మైనట్లు “వచ్చితినిఆను నది యచ్‌సంధిలో “వచ్చితిక్‌” అఆనురూవపమునందినను_దత్సూర్య్వతివర్భ శే కార మే యీస్తూత్ర సంధికి విషయమగుట వచ్చితిపుడనురూపము గానోపును. మధ్యమపురుషమున వకారమాత్ర, మునే లోవము గలుగుటంజేసి వకారనంబంధమగు ని కారముసంబంధము తివర్థ కమునకు సిద్ధించెడిం గాన నందు సంధిస్యూత్తమునకుం బృవృ త్తి గలిగాననియు “వచ్చి లిని” ఇత్యాదులందు సంధిలో (దు,తస్వరము లు_ప్రమగుట దానియికారముసంబంధము తిపర్ధ్యమునకు లేమి సంధి యిందు గలుగదనియునన్న వచ్చితినిపుడనియే యగుంగాని యావత్షమున తివర్ణకముమోంది యిత్తులకు మాత్ర, మే యో నూూత్ర ములు సంధిని విధించు నవని స్పష్టముగా స్యూతృక_ర్హ చెప్పకుండుట యనుచితముగ నున్న దనక తీరదు. కాన బైని వివరించిన ప, కారము త్రమపురున్నైకవచనమున కచ్‌ సంధిరూవము 'లేర్పడుచున్నను దుల్యబలవిరో ధవిధులలోం బరకార్యమే బలవ త్తరమను సంస్కృ తవ్యాకరణమర్యాద ననుసరించి యింకాదిస్తూ తృ కార్యము _పరశార్యమగుటచేతను, నది ద్రుతపూర్వస్వర సంధిని షేధవిధాన మగుటచేతను, సంధిని దుతస్వరలోవము కలిగిన “వచ్చితిక + ఇపుడు” ఇ క్యాదులందు దానిశే వ్రవృ త్తికలిగి వచ్చితినిపుడను మున్నగురూవములేర్పడు ననుటయే బాల వ్యాకరణవద్ధతికి. దగియుండునుగాని వచ్చితిపు డిత్యాదిరూపములుకలుగు ననుట యర్హ్హము గాదని యంగీకరిం పవలయును. ఇట్టి బాల వ్యాకృతిసంస్కా-ర మే' గాండివి నొవ్వం బల్కి-తిటు” అనుప్ర యోగమును బల్కి. యిటు; బల్కితిని* అని మాక్చెననుట 'తెల్టము, చింతామణి వ్యాఖ్యూతలును విమర్శకులును, వచ్చితినిపుడను జాతిరూవముల నేక గ్రీనముగ నంగీకరించినవారు. ఒక్కూయవాోోబలంండు తక్క నన్యులెవ్వరును ను శ్రమైక వచనసంధియావములుగ వచ్చి తిపుడనుజాతిరూవముల నంగీకరించినఐారు గారు. కాన నిద్దాని నింకాదిసూ తృ ని షేధమునకే పాలంనేసి వచ్చితినిపుడని సాధించుటయే చాల వ్యాకరణ ప్కణాళికకు సమ్మతమని యంగీకరించుట సరసమును సాభారమును నగునని తోంచెడి. ఇంక నింకాదిసూ తృమున 'ఉండెడిక్‌ శఅతండూుి అని యుదాపహారించి యుండెడిన కండని సాధించుటనుబట్టి ముట్టి వానియి కారము కీియావదంబులం దిత్తున కనుదానీకి విషయను గాదనుట స్పష్టము. కాంగా సీస్యూతృము దు,శవరకములుగాని (క్రియే కారవిషయమనుట తెల్లమయ్యె. ఉాత్తమపురుషబహువచనము నిందు దాహరించి వికల్పనంధిని జూపుటం జేసీ యవశట్లన్నను బాల వ్యాకరణమతమున దీనికి సంధివికల్పముగ నగునని చెప్పక తీరదు. శాంగా నిందు. బ్రథమపురుషమునకు _ వికల్చ్బసంధి విధించుట చింతొమణికంటె నీశేషమనియు నిదియు “వథ మే చోత్తమే వైవి అను నధర్వణ కారికను గ శే కారవిషయముగ సమన్వయించుటచేం గలిగినదనియు సంభావింపవల

సంధివ పరి చేద ము. ర్‌ర్‌

యును. “నిత్యమను _క్రమపురుష క్రియాన్వీతః” అని (వథమమధ్య మే కారములకు నిత్య సంధిని విధించు చింతామణిని “పృథమే చోత్తమే చైవ శ్రియేతో వా భవేల్‌ చ్యుతిః నిత్యమన్యన్య” అనియాధర్వణము నిత్యసంధివిషయ మైన పృథమపురు చే-కారమునకు వికల్బ సంధిని విధించుచు సవరించుటంబట్టి తత్కాలమునకే వ (వథమపఫురు షే కారమునకు వికల్ప సంధి (వ,సీద్ధమయ్యెనని యనునూనింపం దగును. ఇట్టిస్టితలోం “సార్వ్పుండిరి యొండొరు” అను (శ్రీ నాథ, యోగమును బరపురువ క్రి కి యలం బ బ్రకృతిభావముగల చే యని యవ్చ కవి యధిశ్నేపించుట యనసంగతము, సహ్తైర్థవ వ్ర, కౌళిక నిత్యమి త్యాదిసూ క్రస్థ సఫురుష శబ్దము వ వథమపురుషబోధకముగ నెన్ని ్రభమో క్రమపువవములక విరెల్పసంధిని నుధ్యమప్రురుష మునకు నిత్యసంధిని గల్పించుచు నీయర్థము నే యాధర్వణము తెల్బునను చున్నది. ఆధర్వణ మివ్పట్టునం జింతామణిస్తూత్ర, "ముట్టియర్థము నీయకుండుటం బట్టి యట్టికొఆంతను దీర్పం బుట్టినది గానం జిం తామణిసూ క్రార్థము నే యీకరువు వేయుని గా౭డాలదు. నులీయు నన్నయ ప్ర వ యోగములందు బ్రభమమధ్య మే కారములకు నిత్య నంధియె గన్పట్టు. వీని కెచటనాన' సంధ్య భావము నన్నయ్య వృయోగములందు, జూపట్టిన నప్పట్టులు వా క్యాంత పాదాంతత్వములు సంభవించుటను సంధి చేయ నక్కా 'లేనిచోటులే మైయుండుననుట సాహసము గాదు. కానం జింతామణి వథమపురుష వికల్పసంధిని బ్రతి పాదించునట్టుగ నర్థము చేయుట ప్రాచనవాబై బయ ప్ర యోగవిరుద్ధ మనుటకు సందియము లేదు, ఇట్లు వరిశీలింవ నీనూ శ్‌ ము కళే కారవిషయయొ వికల్పనంధిని వానికి విధిం చునదగుట వేత మచ్చున కళ హంత మైన యొక ఛాతురూవమును చేమ్యాదులలో సూచనశై చేర్చి యాసూ త్ర మును ద్యజించుటయే యుచితమని తోంవెడి. “నీమ్యూది న్యూత్రము శాబ్దీకే కారవిషయము; ఇది శక్కీయే కారవిషయము,”” అను భేదముదవ్చ నితరమంతయు నిన్న మె.

మధ్యమపురువ కి యలయం దిత్తునకు సంధి యగును. ౭,

ఏలితివి ౨, అపుడు =, ఏలితివపుడు. ఏనితి .., ఇపుడు 26 ఏలితిపుడు ఏలితిరి ... అప్పుడు 60 ఏలితిరిప్రుడు.

టీ, “నిత్యమను _క్షమపురువ క్రియాస్విత$”” అను దానిని వివరించు 'నిళ్ళమన్యస్య?” అనునాధర్వణము మూలము. మధ్యమపురున్నై కవ చన బహువచనములతుది యికారములకు నిత్యముగా సంధి యగును, లిజ్ఞాట్టుల వకారమునకు వికల్బముగ లోవము కలుగునన్ను

ర్‌6 బాలవ్యాక రణము

విధిచే మధ్యమపురు.మైకవ చనమున వకారముమా తము లోపించినను సీవిధి వర్తించునని గృహింవప'లెను. భూత కాలికరూపములం దే యి కారము తో౭చుశుగాన నీస్ఫూత్ర మునకు భూత కాలికమభ్యమవురుషరూ పము లే విషయములనుట స్పష్టము. వలితివి -- అపుడు: ---పూర్వవరస్వర ములన్థానమునయ బరనగిరమ'కారము నిలువ నీలితివపు డగును. మధ్యమపురుషవకారము లోవపీింపవ “నిలితి + అపుడు = విలితపుడు” ఆని యగును, నిలితిరి “అపుడు = విలితిరపుడు, ఇందు వికల్పను విఫొషమొదలగ వికల్పతం చెల్పువదములు లేమి నీవిధి నిత్వ్యమనియే భావింవవ లెను, ఈనంధి యెల్ల లాతణికుల మతమునను నిత్య మే. కాంరంజైనయిత్లునకు సంధిలేదు. ౮ జి, య య్‌ Pe) వచ్చి... ... ఇచ్చెను 0 వచ్చియి చ్చెను. ర వాలీ లీ ] టీ, కా స్టేతో న భ వేళ్ళ ద ఆను నాధరష్టణము మూలము, శ్ర వవ స్మూక్కము చేం గ్వాప్టర్థ మున ఛాతువున కికారము విధింపంబడినది. నీకవస్తు వ్యా పారములను దాల్పెడు "రండు క్రియలలో ముందు జరిగిన వ్యాపార మును చెలుపు క్రియకు నికారము కలుగు, అట్టియి కార మంతమందు6 గల క్ర, యయారూవములక్రు సంధిరాదు. సంధి కలుగ నపుడు వరన్వరమున కపయవముగ యజసమము కలుగును. వచ్చి చ-ఇచ్చెను = వచ్చి యిచ్చెను. చేసీ + అడిగెను= వేసీ యడిగెను, “త్యక్త్వా, కృత్వా, గళ్వా ఇత్యాదులు సంస్కృత కా వ,త్యయా౦ కములు. విడుచు[.ఇ, విడిచి = చేయు +9 = వేసీ, పోవుషాఇ = పోయి మొదలగునవి తెలుంగగనందలి కృ్వార్థక ములు. కృన్వస్థానమునం 'దెలులగున క్రియల కికార మంతేమునం గలుగు. ధాతువు సోవసర్షమైనను ననుప సర్ష మైనను కా పృత్యయము సంస్కృతమున గలుగును. భాతువు సోవసర్హ మగునపుడే లవ్‌ అను వ్ర త్య్యయము క్ట వృత్యయస్థానమున నె యందు: గలుగును. సంస్కృతమున వైన శ్ర్వాల్యస్వుల శెండ్‌ంటి స్థానమునను తెలుగున నికారమే కి యాంతమున( గలిగడి, | ఇవ, త్యయాం తావ్యయనునకు సంధియుం జూవ్రైడునని త్రీ లింగల క్షణ శేష కర్త ప్రయోగముల నుదాహారించి బాల వ్యాకరణము త్రోవ నిష్పట్టున సవరించినాండు. విజయవిలాసాది కావ్యములం దీసంధి యచ్చటచ్చటం జూప రెడి. . ప్రాచిన కావ్యము లందును శ్వాన్టర్భ క కారన సంధి కలదందురుగాని యట్టివానిం గొన్ని ంటిని శబ్దపల్ల వములుగ 'సమర్థించియుక గొన్ని ంటిని కట్‌ కలాగున సంస్కరించియుం గనరాక్రండం జేసి రనుట యసంగతము గాదు. “క్యాన్టేతో న భవేత్తని యధర్వణుండు శాసించుటనుబట్టి యాకాలమునశే క్వ్వార్గ కే కారసంధివిషయక్ర బాదము గలదనుట నిర్వివాదము..

సంధిప వరి చ్చే ద ము. ర్‌.

ఇకాదులకు( దప్ప దు ద్రుత వకృతికములకు సంధిలేదు. ౯. పృథ మేతరవిభ_క్టివిధి నిరవకాళంబు గావున దీనిని బాధిం చెడిని.

వచ్చు! ౨. అపుడు ° ౪ నచ్చునివుడు, వరాడకా ౨౨౨ అయితి ౭09 చూాడనయితి. ఉండెడిల్‌ ౨౨. అతండు 2 ఉండెడినతందు.

ఇ్రశ_ఇంగ-ఎట్టశేలకు_ ఎట్ట శేని. ఈయవి యింకాదులని యెటుంగు నది; వీనికి సంధివై కల్పికము. ట్రీ, ఈ కింద నుదాహారించిన నాల్లుశబ్ద ములకు దక్క నితరములగు దృుతృష్క

కృతికములకు వేనికిని సంధిరాదు, ' ద్రుత పృకృతికములకు సంధి దృుకవూర్వాచ్చునశే

యగును గాని (ద్రుతాచ్చునకుం గాదు. అనంగా నచ్‌ సంధివిషయమున నీనాల్లుశబ్బము లందలి ద్రుతములు తప్ప నితరశబ్దములందలి ద్రుతము లెల్ల నచ్‌ సంధి కడ్డును గలంగం జేయు నవి 'యాని గ్రహింపవలయును, మణియు ద్రులవ,కృతికమును నసంధివిషయముగ6 జేయ ద్రుతమునందలి యచ్చు లోపించుననియు (గృ హింవవ లెను. వచ్చును-ఇపుడు = వచ్చుక్‌ + ఇపుడు=వచ్చునిపుడు. వచ్చిపుడని సంధి గలుగదు. వచ్చుననునది తద్ధరా రక ప్రథమపురున్నైక వచనము, ఇది ద్రుతాంతము. ఇందు *ను" అను ద్రుత మునకు బూర్వ మున నున్న'చ్చు” అని దానియందలి ఉకారమునకు సంధి కలుగదు. చూడను +-అయితిజు చూడక + అయితి=చూడనయితి, ఇందు “చూడను” అనునది వ్యతి రే కార్గకో_త్తమపురు మెకవచనము. “అయితి” అనునది దాని కనువృ్యయుం కృమైన లిడంకంబైన యగు ధాతూ శృ్రమపురున్నైకవచనము (చూ. క్రియ. 114) “చూడను” అనునది (ద్రు,తాంతము. ఇందు “న అన్నుద్భుతమునకుః బూర్వమున నున్న డకారమునందలి ఆ కారమునకు సంధిరాదు. ఉండెడిని 4+ అతడు = ఉండెడికా + అతండు=ఉఊందెడినతండు. “ఉండెడిని” అనునది తద్ధర్య (సృథమపురుషై కవచనము. ఇది (దృుతాంతము, ఇందు నివర్థ కమునకు6 బూర్వు వీన్‌ నున్న డకారమునందలియికారమునకు సంధిరాదు. ఉత్వా ల్వే తాంతములకు చద్రుశవ్ర కృతికములకు సంధి రామికి నివి క్రమముగ నుదాహరణములు. ఉత్వా త్వేశ్వ నంధివిధులందు ,దు దుతృపృకృతికములకుం బ్ర 2 న్‌ా లేదన్న వీనికి నంధి పొ ప్ప్‌యే " "లేదు, కాన నామన (త్రముల సంభుల స గులియె యేతత్సూ త్ర, తని షధమునషనునని గ్ర హింవకున్న నివ్విధికి 'సర్ధక్యము నంభవింవదు. ఈనూ త్రము దుతఫూ ర్వస్వరముల వ సంధిని ని -పేధించునదగుటం బ బ్రథ మేతరసూ శ్ర మునందర దూత ఫూరో్య కారము లెల్ల చకత్సూత్ర, నిషేధమునకు లమ్యమలు గావలసీనవే! కాని వ్రథ మేతరసూ త్రొదావారణ

గ్ర

రీరి బాలవ్యాకరణము

ములపట్లను నీకూ శ్రమే దున ర్రించునెడలం (ద మేతరసూ క్ర ముదాహరణాంతర ములు శేమిని నిరర్ధక మై వరి త్యాజ్బమయ్యుడి. (వథ మేకరసూ త్ర మున "కా దు త ఫూర్వోకారములే విషయములుగాని యన్యములు లేవు. ఈసూ త్ర మునకన్న నో ద్రుత సూర్వాచ్‌ | పృపంచమంతయు లవ మె యగును. కాన (ద్రు,తాంతములైన (వథ మేతర విభ_క్రిశత,ర్థ చువర్ణ ములయు కారముల నే యాభధారముగం చేసికొని పుట్టిన వ థ మేతరవిధి వానియభాొవమున లత్యుశూన్య మె నిరవకాశమె (వ,థ మెతరళక్రర్థ చువర్ణ కోకారేతర ములగుబహులక్యుములందు వర్షించెడి సావకాశవిధి నింకాదిస్ఫూతృమును బాధించి తానే వృథ మేతరళ క్రర్ధ చువక్షో కారములకు సంధిగార్పునని భావము, వథ మేతర జఫ తూల ఆ) చ

సూ తృలత్య్యు ములు షదుకృప్పకృతికము లీంకాదిని శనధమునకు విషయములు గావని తాత్సర్యము,

ఆం, ధ్ర శబ్ద చిం తొామణయందలి య క్వేతోోత్వసంధిసూ, శ్ర ములు దుక పృక్ళతి కాదు ప్కకృతికసా ధారణములగుట (దృుకఫూర్వాచ్చుల కెల్ల సంధి సంపా ప్హమగుటం జేసియు, (ద్రుతమున కచ్చు పరమగునపుడు ద్రుుతలోవసంశ్రేషములు విధింపంబడమిం

జేసీయుర బదాదియకారమునకు ద్రుత ముతోడి సంశ్లేషమున్కు నది పరమగునపుడు

దృుతమున కగులోవమును, వారింహోస త్వత్రాజ్వ త్కా ర్యంజ్లైయం యస్య! ద్రు,త ప్రకృతి శేభ్యకి” అనుస్నూశ్రము సమర్గమై యుండుటంజేసియు, “లుకృంచ్తేషా నాచి యను సూత్తము ద్రుశప్ర, "రక్ష తికమూన కచ్చు పరమగునపుడు సంధిలోం గలిగెడు (ద్రుతా దృశ్యతను స్వవూర్వన్వ రా శ యణరూవమ/న దృుతసంశ్లేవ మును వారించి తన్గూలమున నైన “వచ్చుక -ఇపుడు అనురూవమైన వ్యవహితోచ్చారణమున్కు నాంపి ద్రుతమును బరాచ్చుతోడశే కూర్చవ లెనను(వచ్చుని పుడు) విషయమును నిరూకించునదిగా భావించి తదాభారముగ నీనూ శ్ర మును సూరి నూలి త్రించియుండనోపును. “లుక్చృంశ్లే షా నాచి అనుదానిని ద్రుతప్ర, కొతికన్వరసంధి నిషేధవరముగ సంభాొవించి యుండనోపున యభిప్రాయము. సంధి 17 లో దీనివి స్త తి నరయునది.

అచ్చున కామ్రైడితంబు పరంబగునపుడు సంధి తజఅచుగనగు. ౧౦ ద్విరు_క్రముయొక్క వరరూప మా మ్రైడిత మనంబడు. తలుచుగ ననుట చేత నొశానొక చోట వైకల్పికసంధియుం గలదని తాత్పర్యము,

శ్రర 629 జెర . 22 ళురాొర

ఆహా ళల ఈ ఆవో ఇని ఆ ఆవనోవో

ఎటూ 59? లిక 666 ఎ మెటా ఖు. న

సంధివరి చ్చే ద ము, 9

దని 6 ఏ మేమి. వం

ఏగి యెగి యనుచోం గ్వార్భంబగుట సంధి లేదు.

టీ, '“అద్యస్యామ్రే, డిలేఒంత్యలోవళ్ళ” అనునది మూలము. ఒకవద మాయా యర్థవిశేవ్యప్ర కాళమున శే రండుమాయు లావృ్త తమగును, అందు ఇండవరూవమున కాము డితమని సంజ్ఞ, అట్టియామ్రైడితము నాంబడు రండవరూవము వరముగాంగ మొదటే రూవము నలిత్యాచ్చునకు స సంధి సాధారణముగ నగును. కొండొకచో వికల్పసంధియు “ంధినించును. ద్విరుక్తము = రెండుమాజులు వలుకంబడువదము, వరరూవము = శెండవ రూవము, కర ౫ కరః... చెర యనురూవముయొక్క_ ద్విరుక్తము. ఇందు రెండవ మాయి వలుకంబడు వద మామైడితము, అది వరముగా మొదటివదము నం త్యాచ్చగు అకారమునకు సంధి కలిగి చూర్యోవ రముల నున్న ఆ ౩-౮" కారములస్థాన మున నా కారము నిల్చి “జెకారి అని యయ్యొను. ఇచ్చోనూతృము “బెరయారి యనరాదు. ఇళ్లే “ఆహయాహి యనరాదు, తక్కినమూండుదాహరణములందు సంధి కలుగుటయుం గలుగకున్న యడాగమము కలుగుటయు నగునని యెజుంగవలయంనుం కృ్య్వర్థ మునకు ద్విరుక్రి కలిగినను గ్ర్వార్ధమైన యికారమునకు సంధి రాదనువిధింజేసీ యచ్చ సంధి రాదనియే గ్రపాంపవలెనుగాని యిీసూ శ్‌ ముచే సంధి కలుగునని గ్రృపింవరాదుం ఏగి యేగి;ఐఇది క్వ్వార్గకమున కైన ద్విరుక్తరూవము, ఇచ్చో నంధిరామి యడాగమ మే కలుగ చీగియేగి యయ్యెను. ఈసంధి వికల్చ్పముగం గొన్నియెడల నగుటకును గొన్ని యొడల నిత్యముగ నగుటకును గొన్నియెడల రాకుండుటకును దఆచు శబ్దము శరణ్యము. (వృయుక్తముల ననుసరించి దీని నువయోగించికొనవలయును. బహు ప్ర సీద్ధ ప్రయోగ ములంబట్టి యేగులోనర్థబిందువు "లేదనియు యనందగను,

అంద్వవగాగమంబులందప్పు నవదాదిస్వరంబు పరంబగునపు డచ్చునకు సంధియగు. ౧౧.

మూర 69 ఎండు 26 మూ రెండు. వీచె 6 ne ఎండు . నెండు. అర్థ (00 వుంచు 660 అర్థించు, ని 498 వంచు 549 నీర్జించు,

60 బాలవ్యాకరణ ము

అందగ్భవ గాగ మంబులు పరంబులగునపుడు యఖథాసంభవముగా గృహాంచునది. రాములందు-రాములయందు-హారియందూ-ఎనిమిదవదడి _

బినిమిదియవదడి.

టీ. “పరిమిత సమస్తానామ్‌” 'సంధిర్ని త్యం ప్రత్యయా చః) ఆనునవి మాలములు, స్వతంత్ర ప్ర యోగమున కర్త ములుగానివి యవదములం, అవి యాయా వృగృతులం గూడియే యర్భవంతములగు. ఆయా వాని కాయాయర్థాదులందగు శత్యయములని యనందగు, అట్టి యవదముల తొలియచ్చు పరమగునపుడు ఫూర్వముననున్న వేయచ్చు 'లైనను సంధి నిత్యముగ6 గలుగును. “అందు అను సప్పమావిభ క్రి వ్రృళ్యయమును, సం౦ఖ్యకుం బూరణార్థమున నగు అవి అనునదియుం౦ బరమగునపుడు (వ, యోగాను సారముగ నీనంధికిం వృ త్సవువృత్తులం గల్పించుకొనవ లెను, మూర శ ఎండు: మానారకమగు “మూరి అనుదానికి త తద్ధితవ. అన్‌ సూ॥[ వే "ఎండు అనువర్హకము కలి “గను, “ఎండు"అనునది మానార్థక ము ఫోం గలిసీయే గాని స్వతంత్ర, ముగా దై యోగింపం బడదు. కాన నీది యవదము, “ కినియాద్యచ్చు ఎకారము. ఇది పరముగాం బూర్వము నచ్చునకు సంధి యయ. అకానై కారముల రెండంటిస్థానమున ఎకారనము కలుగ మూరండను రూవమయ్యొును, ఏ సె శా ఎంచుజఏీ నిండు, ఇదియు మానార్థక శబ్దరూవ మే నిర్జీ శా ఇంచు:---ఇది సంస్కృత థాతువున కించుగాగమము (క్రియ, రీరినూ॥ వేం గలిగిన రూవము. ఇందు “ఇంచు అనుదానికి స్వతంత్ర, వృయోగము లేదు. ఆయాధాతువుల కీది చేరియుండును, కాన నిది యవదము, నంధిరా నిర్ణించని యగును, ఇల్లే ఆర్థించని యెలుంగవలెను. ఫారతాదులందు “నీము వెలిగాంగ మాతం (డికించు నెట్టు” అనుచోటు లందలి ఇం చనునది స్వతంత్ర ప్ర రో గార మగు ధాతువగుట స నధ్గాని నవద మనంజనదు. ఆరయనరయ నాయాచస్ట పారవాచకములగు క్రి, కి యల కష్టవడనునర్థమున నిదియె చేశడిం గాని లాతణికు లిభాని వివక్షింమమిని బ ట్రత్యయమనవలసివచ్చెరు. రాముల. అందు=రాములందు: సంధికలిగినరూ వము, రొములయందు: నంధథిరానిరూవము, హారి యందు: నంధిరానిరూవము. వారందనునంధిరావ మ వ సిద్ధము. ఎనిమిది 1 అవది= ఎనిమిదవది: సంధిరూవము, ఎనిమిదియవది: సంధిరానిరూవము, ఇల్లే (వ, యోగదృషి నీసంధి కలుగుట కలుగకుండుటయు నరయవలయును. అందర్భపగాగమములు వరములగు నపుడు తప్ప నితరములు వరముబగునప్పు జీసంధి నిత్యముగ నగునని (గ, హించునది “సంధిర్ని త్యం (వత్యయాచఃి'అను నాధర్వణమునుగూడ నీవిషయమున సూరి యాద రించెననుట స్పష్టము,

సం౦ధిపరి చ్చే ద ము, 61

కుటు చచిజు కడు నడు నిడు శబ్రముల జడల కచ్చుపరంబగునపుడు ధ్విరుక్రటకారంబగు. ౧౨.

కులు ° 06 ఉసురు 666 కుట్టుసురు. చిబు 0 ఎలుక 02 చిక్సైలుక. కడు అ ఎదురు . 2 క క్షైదురు. నడు ఉం వల్లు . నట్టిల్లు. నిడు . జోరుష్ర 0 నిట్టూరువు.

టి. 'శేచిదాదా ద్వివర్భ కాకి అనునాధర్వణము మూలము. కుణుచిలుశబ్ద ముల తుదినున్న గురు రేఫమునకును, కడు నడు నిడుశబ్దముల తుదినున్న డ కారమునకును నచ్చు పరమగునపుడు ద్విత్వటకారము (ట్ల) కలుగును.

కుణు 4- ఉనురు=కుట్‌ ట్‌ +- ఊ + ఉనురు=కుట్టుసురు. కడు + ఎదురు=కట్‌ ట్‌ చ _ ఉ + ఎదురు=కట్రైదురు.. ఇట్లే తక్కినవూహ్యములు. 'కుణు చీజుూ అనునవి వృ త్తియం దంత్యమగుహల్లు లోపించిన “కులుచ చిజుతి” ఆనుచానిరూవములు. “కడు అనునది వృ త్తియం దంత్య దు దుతము లోపించిన కడుక” అనుదానిరూవము. “శిజ్రైల్సి కురు యిర్‌, కట్టాణ్కి నెట్టుయిర్చు అను నరవభామోరూపములనుబట్టి యీద్విత్వవిధానమును సూరి కల్పించెనం డు, సాభారణముగ నిట్టిరూవములు నన్నయభెరత భాగమున నగ వడమీం బేసి కావలయు నాతనిచింతామణి యీవిషయమున "ేమియుం చెల్పదయ్యెను. “కడు నెండి అనునట్రిరూపములే యందు వ్య స్తములు గాననగునని తోంచెడి. చిుతశబ్ద మునకగు ట కారద్విత్వమందుమృగ్యము గాందగు, ఇందు. జిణుశబ్బమునకైన ద్వితి టకారరూవములను బ్రౌఢచ్యాక ర్త చిట్టి శబ్ద రూ బములుగ సంభావించి సాధుత్వమును డెల్పినాయశు. (చూ. ప్రౌఢ, సం_4ీ)-— చిటుతపులి చిబుతకాం కటి నాయడు మొదలగు వానింబట్రి చిణజుత చిజులే తొల్లిటివనవ లెను. పిదవ నిదియే చిట్టియైయుండనో పుంగాన సీసూరిపద్ధ తియే హృద్యమనందగు. ఇందు సమాసముననని యనకున్నను నీవిధి సమాస విషయమనియే చెప్పవలెను. కాన కడునెండ, చిబుతయూర్వు మున్నగువ్య స్తములం

జీ జల 3 క్‌

దీవిథి వర్తింవదని యెన్న వ లెను. య్యక్రియలో 'జుడు అనువానిలో రడలకుమా శ్ర, మే ద్విత్వట కారము విధించుటంచజేసి చానిపైనుండు నుత్వము మిగులుచున్నది. ఉత్వము మిగులునన్న నపదాది సష్షరనంధి "కే నని యుత్వసంధిశే కని నిత్య పృ కు వృత్త తి ననుమానింపక తీరదు, కాన జుడుల కుత్వసపితములే ద్విరు క్షట కారము వధించుట యుచితమని తోంబెడిని.

62 బాల వ్యాక రణము

టుగాగమాది సొమాసికసంధి కార్య ప్రా ఫ్యర్హ్య త 'లేమింజేసియు సమాసఫూర్వా వయవోదంతములకువలెం గాక యిందలి యుదంతములతుదిహాల్జులకు మాత్రము ద్విరు క్త టకారాజేశ మగుటంచేసియు. బ్ర, ధానముగం గల్డనది యుత్వసంధియే యగుటం 'జేసియు,ద్విరు కట కారా దేశ మవదాదిస్వరసంధివలె నచ్చు పరమగునపు డిందలి యుదం తములకు నిత్యముగ నగుటను సూ చించునంకల్పమునంజేసీయు, నివ్విధానమును సామా సికసంధిసూ తృములలో మాని ని త్యాపదా దిస్వరసంధిసూ తృము వెనుక సే సూరి నిలీసె ననందగుంగాన సీసందర్భము వ్రకరణభంగదోషయుతమను గుప్తార్ధ్మ ప, కాళిక క్ట

విచార్యము, వ్రథవమమోంి పరుషములకు గ నడ ద వలు బహుళము గానగు, ౧9౨. ( వాండు నగిెళు నాయందు కాళు | రు వాండు కొళు అపుడు సనియె అఫుడు చనియె అ | అపుడు చనియె నీవ డక_రివి నీవు .** టక్కొరివి Pha సీవ్రు టక్క-రివి మారు దలండు మారు 6 ది 6 తలు | లం మోరు తలండు. నారు పోదు.

అవ్వు డిప్పు చొప్పు డనుళ బ్బములు న్మిల్యేకవచనాంతములు; వాగను ఛాసనులు యదా తదా యని గృహించుట వ్రవం ఛార్థమని మయెొటు(గు నది ఈ కార్యము కఖళలగు వ్రీయావదనులమోాంద సపూతము కానం బడియెడి.

4

రాదు త ఉట క్‌దా 4a రారు గదా, రారు కదా, వతురు లం పోదురు 4. వత్తురువోదురు, ల వత్తురుపోదురు,

సంధిపరిచ్చే ద ము. 68

టీ, “గనడదవా స్ఫ్యుః వథమామాత్రాల్‌ * అనునది మూలము. ప్రథమాం తముమోం౭ది పరుషములకు గసడదవలు బహుళముగా నగును, (వృయోగద్భష్టిని బరి శీలించునపు డిక్కా-ర్యము కళొంతములమాందం గలుగునదిగ సంభొవింపక తీరదు, (పృథమావిభ కి కళేగానం బృెథమవదము కళల కవలతణమని గ్రుపొంచునది. మూల స్థ మగు 'మాత్రాల్‌ * అనునది యిట్టి యర్గమును గల్ప్సించుటకుం బృమాణ మండ్రు. కాని డుమువులు తుదిని గలిగినట్టియు, నవి గలుగనట్టి ఇెట్టు మొదలగునట్టియు శబ్దము లనుబోధింప మాత్తవదము నిల్పెనని ప్రాచీన భాహాదృష్టీని జెచ్చ్పకతప్పదు. కాని దీని నూతంగం గొనియే లాతుణిక లీనంధి పవృ క్తివిషయమునం బలుపోకల పోయినారు. వాండు + కొ 3: వాండుఅనునది వృథమ. దీనిమోంది వరువనుగు కకారమునకు గకార మోవిధిచేం గలిగి “వాండు గొట్టె” అని యయ్యి. ఈవిధి వికల్పముగాన “వాండు కొట్రె'అని వరుషమునకు గకారము కలుగనిరూపమును బక్షమున చేర్పడెడి. ఇటే చట త పలకు సడ దవలు గల్లిన తక్కినయుదాహారణము లావ్యాములు.ఇందు ఇండవయుం దా వహారణమునం దాదిపదవుగు “అవ్వుడు" అనునది నిత్రెకవననమగుటంశేసీ దానిని |బ్రథమ గే భావింవవ లెను. “అవ్వుడు"లనిగాని,' అప్పుడును, అవ్వుడు చేశ నని గాన్మియితరవచనము లందును నితరవిభ క్తులందును నిది యుండదు గాన, నిత్యైకవచనమని నూరియాశయ ము, వాగనుశాసనులు=ఆం, ధ శబ్ద చిం తామణిక ర్త. “తిజి ధ్యశేవషష్టీనుస రార్మేచు వచనీయజ విభ_క్రీకకించిత్స)ళంస నాద్భుతసంతాప యదా కదా కిమేవాంశ్చ. క్వాకిలతూష్ల్మీమాద్యా నభిదధతీ కళాదు,తో న యేషాం స్యాత్‌ ” అని నన్నయ కళొళబ్దవివరణసందర్భ మున? (నున్‌ బ బృ భమాభేన్న ములుగ (యదా తదా చెప్పుడప్వుడను వానిని బేర్కొనుటంబట్టి తా సెవ్వుడప్వుడనువానికి నిరూపించిన (చ,థమాంతత్వ మా ధారమగుమూల్టంథ వృణాళి కకు విరుద్ధమని యేరైన శంకింతు నేమో యని యనుమానించి నూరి, (నున్‌) వృథమను గళగా నిహకి పించియు నప్పుడెవ్వుడను వానిని దిరుగం గళలలో వాగనుశాసనులు పేర్కొ నుటక్కు కళొసమూహమును విస్తరించి చూప్రుచు నుబోధము చేయుటే ఫలముగాన 'నా తనికి6 (బథమకం టె ఇెవ్వుడిన్వుడనునవి భిన్న ములనుతలంపు లేదనియు, దానం దాను బ్రథమలన్న మాట కాతనిమాట విరోధించునది గాదనియు: దాం జేసిన ప్రసంగము నుసం గతమే యనియు సమాధాన వుప్పు డిప్పు జెప్వు డనువాక్యద్వయమున నిరూపించినా౭డు, కాని నుబంతావ్యయరూవముల ద్వ్వివిధమగు కళ "శబ్బసమూవామున. (బ,భమనువిభక్ష్యంత ములలోను, నెవ్వడవ్వుడనువాని నవ్యృ్భ్యయములలోను జింతామణికర్త నిరూపించుటనుబట్టి వీనిని బృథమాంతములుగ నాతండు భావింపలేదనుట స్పష్టము. ఆవ్యయములకును (నువ్‌) వ్రథమాప్రత్యయము గలుగుననియు నది లోపించుననియు, దాన వానికిం బదత్వసిద్ధి

64 భఛభాలవ్యాకరణము

కలంగుననియు న నెడు సంస్క త వ్యాకరణమర్యాద ననుసరిం చినను వీనియందు నుజంత ములకం టె వై లతణ్యాము గన్నట్టుచు నే యుండును. కాన వానిని జింఛామణి నుబంత కళలకంటె భిన్న ములుగ నెన్ని యుండనోపును.

పెయంశముల గమనించిన చేను వానిని బృథమైక వచనములుగ (గహించితి వనక యాతనికిని నాయఖిప్త్రాయ మే వీనివిషయమున6 గలదని నిపుణముగ సూరి ప్రాయుట చింత్వేము. మారు + తలండు=మోరు దలండు,. ఇందు దలండనునది తలంచు భాతుమధ్యమపురుష బహువచనరూవమా గాక తలంగు ధాతురూవమా యని సండియం. బందనగును. కాని క్రియాప. 101 సూత్రమున నం త్యాతరలోపమునకు స్పష్ట్రముగా( దలంచి త్యాది చువర్ణాంత ధాతువుల నుదావారించి విషయములంగాం చేయు చుండుటం బట్టియు నందే పిలుచు మొదలగువదముచే తలగ త్యాదులు గ్రావ్యా ములుగా౭దగునని సూచించుటంబట్రియుం దల౭డనునది సూరిమతమున తలంచుకలంగు ధాతువుల మధ్యమ పురుష బహువచనరూవములలో చేదన్నను బాధలేదు.

శాసనములందున్కు నన్నయ వ్ర, యోగములందును సీనంధ్‌కిం ద్రైథమమోం౭ద నిత్య, పృవృ ల్లి లియే గలదు. అధర్వణునికాలమున కీసంధి ప పృవృత్తివిషయమున నిత్య వె కల్పికత లసంఖ్యములయ్యును. కావున నే “వరుహోవా స్వరూ" శే యర పృథమాంతో పరిస్థి తాః, కాకౌ సంబోధనే చాపి హ్యూవ్యయే కర్మ ఛారయే. అవేశహర్థశే శే ఇతి శృంగారభూవణక, శేచిదాద్యస్య వోనస్యాత్‌ న చ ప్రాసే యతే”తు వా, శే చిద్వయోర్వికల్పత్వం యతి" సర్వత్ర, కేచన. * అని యొల్టయెడలను వికల్పముగ నగుటను యతి ప్రానస్థల ముల బ్రవృ_క్షగ్ట వ వృత్తులను యభానంభవముగ నిష్టానుసారముగ నందుటను నధర్వణుండు విపరింవవలసీవచ్చెను. పిదవ రానురానీనంధి 'వెకల్చికమె మై చృీకముగం బరిణమింబెను.. “గసడదవా స్యుః వదాద్వంద్వే* అని చింతామణిక్షర్త మటీయొక సూత్రము నారంఖించుటం జేసీ వ వ్యస్తమున నీవిధి వికల్పముగం గలుగనగునను నుద్దేశము గలవాండనుటకును నవ కాశము లఖింవెడి. కాని సమానత శ సిద్ధించిన చనేకవదక్య -సుర్పడుటయు దానం బ బ్రభమాంతముమోంది కచటతవలన నచ్చో్చోటుల “నవ కాశములేకు డుటయు, గమనించి" దంద్వమునం దిరుగ, గనడద వా దేశవి భానముమూల మొనశ్చననుటయే హృద్యము. మజియు సర్వలతణసాఃరసంగ హక_ర్ద. కవిసంశయ విచ్భేదకర్హ మున్నగువా రీసంధి వృవృ త్త పృవృత్తులం బలుగతుల ననుమానించినారు. సూరి సూశ్రమున బహుళేపదముంచేర్చి యీిసంధి పృవృత్త్య ప్రవృత్తులను యధా సంభవముగ బాఠకులే యూహింతురుగాకని నిఫుణముగం బెలివీనాండు. "ఈవిది కళలగు శ్రీయావదములందును గనంబడెడి అని *రారుగబాి ఇత్య్బాదులం జె యానిధ్ధి

స౦ధిపరి చెద ము, 65

వవృత్తిని నిరూపిం చుటంబట్టి కళలలో గీయావదములమోంద నే దీని వికల్ప వ్రృవృత్తి

కనుజ్జ సూరి సూచించెనుగాని యొంత్క కొంత యనుమున్నగుకళలవెం గాద నెనని “ల్లి క్లే య 9 జస Dey mer

మాత్రము గ్రహింవరాదు. పృథమమోంది యనుటం జేనీ (వథమలనే (గ హింపకుం 0 కు ౧ నాకు డ్డి చు చి తభ 0

డనియుం బ్రిథము దుల్‌ (మక తిక ములుగానివ నిక నూచకమనియు ద (వకృతిక

ములు గాన్ని క్రియలును నేతద్విధివిషయములుగ నెన్న వచ్చుననియును 'జెలుపుటకొజశే

సూరి యావివరణ వాక్యమును వ్రానినని యెన్న వ లెను, ఇట్టనిన వివరణమందలి నైత

మనునది సార్ధకమగు, ఈవిధి వ్య స్తవదవిషయము. తేనుళగలమో(ధి సాంస్కృతికవరుషములకు గసడదవలు రావు. ౧౪,

వాడు 20 కంసారి +. చూడు కంసారి. వీడు లం చక్రపాణి 4 వీడు చక్రపాణి. ఆయదడి CR) టంకృతి 33 ఆయది టంకృతి. (యుగ ని ఈ తథ్యము 986 ఆది తథ్యము. వ్రుపి 666 పథ్యము వ వ్రది వథ్యము.

టీ, “న వికృతిశ బ్దాత్సరతస్సాంన్మ్భ తికానాం భవంతి గసడదవాః”” అనునది నూలము, ఇందలి తెనుంగువదము సంస్కృతన మకరమును చొల్పెడ, అనాం బ్రౌక్ళత సమ _ నంన్క్భృతభవ _ ప్రాకృత భవ - దేళ్యవదబోధకమని భావము,

కళేలగు తెనుంగువదములకంటేం దరువాతనున్న సంస్కృత శబ్దముల కచటతవ లకు గ నడ ద వలు గులుగవు, అనంగ? సంస్క్భృతన మేతరములకుం బరమున నైన సంస్కృతసనమయముల యాదినున్న వరుషములు గ నడ ద వలంగా మోజువని తాత్పర్యము, వొండు + కంసాపదవంజావొండనునది 'తెలుంగువదము, దానికంటెం బరమునున్న కంసారియను సంస్కృ తవదమునాదినున్న క కారమునకు గకారము రాలేదు. కాన “వాండు కంసాి రనియీ యగును. ఇట్లే మోదియు దాహరణము లలో 'చ కృ పాణ టంకృతి, తథ్యము, వథ్యము”* అనునవి సంస్కృ తవదములు, కాన వానియాదియున్న చట త వలు సడ ద వలుగా మాజలేదు. ఊత్తరసూ తృమును బట్టి యిదియు వ్యస్తవదవిషయమనియే గృహింవనగుంగాని మి శృసమానములందలి సౌంస్కల్భృలికముల కీయా చేశము రాకుండ వాగించుట యావశ్యక్రముగాన నుభయె విషయముగ సెన్నవలెనని తోంచెడి. ఇందలి 'తెలుంగువదము ప్రాక్సృతసమభవ-నం స్మృతభవన-_ -దేశ్య వాచక మగుట చేతను తెలుంగవదముల తేరు వాతిసంస్కృతశబ్దముల

వరుషముల కే యాని "షేధమగట చేతను, చెలుంగవదము ఎలతరువాతి 'తెలుుగువదముల 9

66 బాలవ్యాకరణము

పరుషములకును సంస్కతపదములమోంది సంస్కృ తేశళబ్ద ముల పరుషములకును సంస్కృత పదములతరువాతి తెలుంగు శబ్దముల పరుషములకును గనడదవా దేశము గలుగనగును, దీన “శావలియైసురరాజ్య శీ వాలింపంగ” అను మున్నగు (ప్రయోగములు. సురత్నీతము లయెడ్‌, మఅకీయుం, "డెనుగనపదములమోం౭ంది సంస్కృత శబ్ద క త పలకను గద వా 'చేశము (వ, యోగదృష్ట్రమని (పౌఢవ్యాక _ర్హోవీరల్లోపించిన్న ఇట్లు దపంబు, వేవణములు” మున్న గువాని నుదావారించి నూరి యాసూ త్ర, మును సవరించినాండు, (చూ, ప్రా. సంధి.ర్ర) మటియుం “జగముల చెల్లెడక్‌. ..ఎం, తగుముతుశైన నోరుకి యని తిక్కన యుం (టౌఢవ్యాకర్హృ సవరణకు మార్చ దర్శకం డై నాండు, వ్య_స్తములేగాక సమస్తము ళు = " 2 టో శ ఆ ర్‌ లును నీసూ త్రని షేధ మునకుం బాలగుననియే గృహింవవ లెను. (చూండు మోందిసూ శ్ర మువెని నిరూపించిన విషయముల వివరింపనే యధర్వణుండు“ోవికృతాః వరుహిశ్చ న్యు స్సు గ్రస్త ఆద్యవదాదిగాకి నవో గసడదవాస్పేఒపి వరుషూ; (సృథమాహి తాల్‌ * అని మూలమును వివరించి నాండుం దీనం తెలుంగగలమోంది సంస్కృత వరుషములుం గసడదవలు గాకుందుట చింతామణిక ర్త నాంటిశే గాక యధర్వణుని నాంటికిని నిల్చియే యుండె ననియు దరువాత నీవిధికి సడల్పు సంభవించెననియు ననుమానింపందగును. నన్నయ భాషలో చేండిట్టి వచ్చువడిన పౌొత్తముల నగవడవు గాని, ప్రాచినశాసనభాషలో “ఇందు (వృత్యతమె ఉర్వ్వీజిముల్‌ , ప్రాకి. శమ్ధుండు వృ తొపమున్క విభుండు నకి” ఆను (పసృయోగము లగపడెడి, ద్వంద్వంబునం బదంబువయిపరువ ములకు గనడదవలగు. ౧౫.

కూన ఇ 26 కాయ 202 కూరగాయలు. కాలు . చేయిం 0 కాలునేతులు, టక్కు తళ ఇుక్కు. ఇటలి టక్కు డెక్కులు. తల్లి అం తండ్రి, ౨69 తల్గిదండ్ర్రులు. డా ల, పల్లె 20౪ ఊోరుపల్లెలు.

టీ, “గసడదవాస్సుుః పదొద్ద సంచ్వే*”” అనునది మూలము, ఇది 'తెలుంగుద్వంద్వ సమాసము విషయము, తెలుంగున ద్వంద్వసమాస మాచ్చికపదములశేగాని సంస్కృృృతపద ములతోడ నాచ్చికములకుం గలుగదు. అందును దొలివదము స్త్రీసమమే మయైయుండ వలెను, (చూ, బొల, సమాస, 7౧ కాన తెలుంగుద్వంద్వమున. దొలినున్న స్త్రీ నమంబగు వదమునకుం దరువాతివగు తేలుంగుశేబ్ద ములపరుషములకు నిత్యముగా గసడదవలం కలుగు నని సూత్రార్థము లభించెడి, కూర ₹కాయ:జాఖఇది యాచ్చిక ద్వంద్వము,ఇందు రండును

సంధిపరి చ్చే దను. 67

'చెలు.గవదములే.అందును కూరను తెనుంగవదము చథ మెకవచనలోవమును నిత్యముగం బొండినదగుట స్తే సనుము, దీనికి బరమున నున్న 'తెలుంగుళబ్ద మగు కాయవదములందలి

క కారమునకు గ కారము నిత్యముగం గల్లి “కారగాయిలను రూపమయ్యొను. కూరకాయ లనిగాదని గగృహించునది. ఇటే తక్కినవూహ్యాములు,గనడద వా దేళశా చ్రము (సంధి 18) నిత్యముగాదు. సమాసమునతై ననేకవదీభావనంజేనియు. నిట్టివానియం దావిధి వర్షిం వదు, కాన నిత్యముగ నీవిధి యారబ్ధము. కాన సంధి 15 సూత్ర మెచ్చికళొస్త మని స్పష్ట్రవడెను. మజీయు నాచ్చికద్వంద్వమున నిత్యవిధానముం జేసీ యితరాచ్చిక మిశ్ర సమాసముల నీవిధి మైచ్చికమని గృహింవందగును, కాని “నల్హగలువ, 'వెలిదమ్లి, వేగంటి”” మొదలగువానియందు నిత్యముగ నగుటయు, నాంచ సేనుకనువపులు,కడలిరా చూలి"మొదలగువానియం దీవిధి క్యవువృ త్తీయుం గన ట్రెడి, ద్వంద్వసమాసమున నిత్య మను. నీఫునర్వి ధానమునం బేసి 18 సూత్రము వ్యస్తవదవిషయమును వికల్చ్పమును నయ్యెడి. (బ్రాఢవ్యాక ర్త యిట్టి యాచ్చిక ద్వంద్వములందును చత వలకు నదవలు గల్లుట చూవటదని '“అప్పావెలైెండు,, అందచందముల్కు రాకపోకలు, కండతుంజెములు టె nm

మున్నగు వానిం జూవీ సూరి యీసూత్ర మును సవరించినాండు, (చూ. ప్రౌఢ, సంధి. 6) “న్యుర్భిన్నా వీవ కస్తాశ్తే వినాద్వంద్వం హనర్శ తే” అని యధర్వణుండును ద్వంద్వ మున నీవిధి నిత్యముగ నగుటణే సూచించినాండు. దీనింబట్టి 'పౌఢవ్యాకర్హ యివ్విషయ మున నిచ్చినవానిం బోలునవి నన్నయాధర్వణులనాండు లేవనియుం దరువాత నేర్పడి నవనియుం చెల్లమయ్యెను. సముచ్చయమునం దిదంతములపైనెన “యును అనునది లోపింపంగాం దత్పూర్వస్వరము దీర మగుట వ్యవవోరవ్ర సిద్ధమగుటం జేసి “అన్నా దమృలు, తల్టతం డలం” మున్న గురూవములు వ్యస్తములుగానీ సమ ములు 76 జాలవని తోంవెడి. ఐనను “అ ప్పావెళ్లెండ్రు” మున్నగురూపము లర్వాబీనలాతణికుల మతమున ద్వంద్వములే మై సాధుక్వము నందినవిః

ద్రుత ప్రృకృతికముమోంి వరుషములకు సరళ ములగు. ౧౬.

వఫవూూచెను ౨౨. కలువలు అ పూ చెను గలువలు.

తోంచెను =. చుక్కలు ౨౨౨... తోంచెను జుక్కలు. నెను ఠం అశ టక్కు_లు 44, శనిను డక్కుులు.

నెగజను 4.4, తవముములు ౨౨ నెగ ఇను దనుములు.

"వొంగి డేను ఇ అ టి పద్మము ఉత “మొగి జోను బద్భమ్ము,

6రి బాలవ్యాకరణము

టీ, “వరుపూ దృుత ప్రకృతి కాళ్సరళాః న్యుః అనునది మూలము. (దు త

స, ముంతమందుం గలవదములు (దుక పృకృగఠికములం, అటి దు తప, కృతికములకం టెం బర

ల్లో మున నున్న క చట త వలకు గ మముగా గ జడ ద బలు నితృముగనగును. పూచే = న్ర దు ను అనునది ,దు,తము*ః ను కలువలు: పూచెను" అనుసదే దు క క్రకృతికము. ఇందును అ దుః (చూ. క్రియ, 16) దీనికి 'కలుపి అనుశబ్దమునాదినున్న కవర్ణము పరముగ నున్నది, కాన దానికి గకార మాదేశముగా 'హ్లాచెను గలువలుి అనురూవ మయ్యొను. ద్రుత (పృకృతికములకుం బరముననుండు వరుషములు తత్సమాదిశబ్బముల శేవానికి నంబంధిం చిన్నవై నను నీకార్యము కలుగును. “చెగడెను 1-తమములుం=నెగ డెను దమములం, మొగి డెనుపద్యములుజ మొగ డెను బద్దములు” అని సంస్కృృృతసమముల వరుషములకు గజి డదబా దేశమును నిరూపించుట వేం బై విషయము స్పష్ట్రవజెడి. ఆబేశమనంగా నొకదానిం 5 న న = ॥ > జ పోశి ద్రొసీ పుచ్చి మజియొకటి తష్ట్వానము నాక్రమించుట. ఇందు క చట త వలను ద్రొసి క వుముగ వానిసొనమున గ జ డద బలు నిలుచున్న వి కాన నివి వాని కా'దేశము UU యి లి rf | గాం 0 లయ్యెనని గృహీంచునది, తక్కు.౦గలయుదాహృతు లరాహ్యాములు, ఈసరళా దేశ ముత్వవిశిష్మ దు తముమోంద నన్నయ కాలమున నగవడదనియుం బట __/ బొల్లురూపమునందిన | దుతమామిందశే యగపడుననియు దాన “కవదొనలును గాండీ వము,.,..,మేే ను నిదవడిగియెద.” అని యవ్చకబి సంధిగత ప్రాసమున కిచ్చిన తిక్క_నభారతలత్ష్యుము “నను పిదపి అనియే యుండందగుననియు, “గనడదవా దేశవిష యమున నాతాస చ్చబ్దములను 'ఆతాస దోర్వినై వెలే”అని పృథక్కరించుటంబట్లి యది ఢా ద రార ర | లు కలంగదనియు6 _బెవాదము చేయువారి యాశయము. అట్లయిన లామతణి కాసమృకమగు పవప్రాసము నంధిలుకతన ఛంపోనియమము దుష్టమగుంగ దా యనుశంక కలుగకపోదు, “అవసరజ్ఞుండయి కపిలకన్నులు కసిలగడ్డము కపిలజడలు” అని నన్నయ కపిలళబ్ద ఘటిశసమాస్మ త్ర త్రయమును సూరి యెన్నినట్రై వకారమధ్యములుగం బ్రయోగించి పవస్రాస మును గూర్చినవాండగుటం దిక్కనయు నట్టి ప్రా దీనమార్హ ముపట్టి “ వీనుపిదవ” ఆనుస్థల మున పవప్రాసముం గూశచ్చెననియుద దరువాల్‌ లాత్షణేకలమక మున నుత్వవిశిష్టదు,లే ముపె సరళ దేశమును వవలకుః ద్రనము లేకుండుటయు సిద్ధ ములయ్యొంగానం మైనుదా వారించిన తాపులందు లేనిపోనిసంచేహాములం గలిగెనసియుం బై వాదముచేయువారు సమా ధానమిత్తురు, “యతిప్రాసావిస్థ స్థలములనుండి కదల్ప రాని (వృయోగ ముల నుక్వ్టవిశిప్త (దృుతముపైం గల్లినసరళా చెేనును. (ధువవటిచుటకుగాను నన్నయ భారత భొ గ మునుండి యుదావారించుట దుస్పాధము, ఒకవేళ్‌ నగవడీనను నవి యాయాయర్థవిశేష ప్ర కాశన

మునకైన ద్రుళము లై యుండనోపెడింగాని పోయినను నున్నను బదార్భమునకు భంగము

సంధివరిచేదము. 69

చేని (దృుతములం గా౭డాలవు.”” అని చైవాదము వారియభి పొయను. మ౭రీ కొందు “ఏను అనుదాని కవ భారణార్థకమగు అ కారముం జేర్చి కళగా మార్చి గసడదవాదేశము కూర్చి “వన విదపిఅని సమర్థించిరి. కొందజు “అస్త చ్చబ్దము” “చేను అనురూపము G ర టి గలిగియుండునప్రు డే గజడదబా చేశము సిద్ధించును, అది నీను” అని వికృతినందినపుడు సనదదం చేళి షయమే యగును, కాన “నీను విదవి అను, ప్రయోగము సిద్ధించుట a et ల —_ కడ్డంకి లేదండ్రు ఇటే ' నీచెప్పిన పెద్దలు, ** యే చక్కూం బెట్టు వాండే పొండవులక్‌ అనుతిక్క్యన వ,యోగమున 'యేచక్కొ_ం'బెటు” అనుస్తలమున గజడదబా దేశము రాకుం హూ న్‌ (ఫి డుట కన్సటైడి. కొందతిచ్చో యేనుశబ్దము నేననుదానికంటె భిన్న మై లు వదు, తాం ళం బయ్యెంగాన నిది క్పోటిచకారమునకు జకారము కలుగలేదనియు గనడదవా దేశము పికల్పవిధియగుట6 గలంగ లే దనియు నండ్రు = మణీకెంద ఆందడలిది యేనుశబ్దలు వశే మగు నీరూవము గాదని ము కొని” యనుదానికిని “వాండను” అను దానికిని బ్రశ్నార్టో మగు చేకారము వేరంగా వైనరూవములలియు సమర్థించి “వారలను నవలంబించియా చీను చాండపులను జక్క బెట్టువాండను?” అనంగా వారల నాభథారముగం బేసిొన కయే సయముగం బాండవుల సాధింతును.” అనునర్థము నిచ్చునదిగ నంభావించి యచ్చటి జకారా దేశమునకుం బ్రనక్షియే లేదనిరి, “చక్క బెట్టు వా౭డను” ఆను శ్రియ చేననుక్రర్హను చెల్పుటకు సమర్థ మైయుండుటం బట్టి గొనివదముతరు వాతి “యే” అనునది దృశ్నార్థకముగ నంగీకరించుటయే యుచితమగును. అభ్రే “వండ చే" అనుదానియం దగి చేయను దానిని నేనుశబ్ద క్ల పరూవముగం దలంచి పాండవళట్టాదిగతవ కారమునకు బాబేశ మేల కలుగలేదని శంకించికొనుటకన్నను త్రమెకవచననూచకమగు “ను అను తానితోం బ ద్రశ్నార్భనై కారము సంధించి “వాండచే” అనురూవ మేర్ప జెననుటయే నమం జసము. కండు ప్రశ్నార్థకములు స్వయముగా _ నేనొక్కండ నే సాధింతుననుటను దృఢ వజ చునవని యోవత మున నెన్న వ లెను, ఈవతృీమున గనడదవా చేశము వికల్పనిధి గాన

రాదయ్య్మెనని యెన్నునది, ఇంక ధృత రాస్టుండును బుతు త్రులున్వనము, 64.7% నతగం బొందుట కార్యము” ఆను తెక్క-న్మవ, యోగమున దుశేవ, చక్ళృతికముమాంద నరళొ దేశము

గాకపోవుట చూప టభైడు ననువిషయమును బరిశీలింతము. కొంద ఆిచ్చో6ం గాన యనునది కాననళబ్దవికృ తియగు కానళబ్దపుం బృభమారూవము గాను “తగక్షొ* అనునది' తెగన్‌* అను నట్టును (నాశార్లక తెగు థాతునుబ్యంతము) ననుమానించి కాన తెగంగా పనావృతవృ త్త తం బులుగాని సీంహూములకు వేగంబ శేటొందునని ఫూర్వమంన కన్వుయించి సరళా 'దేశాభావ మును సమర్థించుచు గనడదవా దేశముగూడ వికల్పవిధి యగుటం గలుగలేదని తీరానిం చిరి, కొందజు కావున ననునర్హ మిచ్చు కానయే మైనను నది 'ద్రుశేవ్ర, కృతికమని నమ స్ధింప సమర్థములగు ప్రాచీన వ ప్రయోగములు "లేమి శభ యనం దగుననియు: గాన నిట

70 బాలవ్యాకరణము

గసడదవాబేశము రామి స్మూత్త మే నిశేషమనియు నండ్రు. కొందజు కాను లేక కాక్‌ అనుప్రకృతి కవ ధారణార్థకమగు అకారము చేర్నంగ కాన అనురూవము కలుగు ననియు నది అగుటయే యనునర్థ మిచ్చెడింగాన నచ్చో కాబట్టియే యనునర్గ ము పొనం గెడిననియు నండ్రు. ఇంక '“ధృళరాస్ట్రం డచినీతి సేసినను ,.. వేగ తెగంచాటకు...” నూ శ = 3 ఆశు తిక్కన్న ప్ప యోగమున వేగ ననునది (దు,తొంతమగుట లేగక్‌ అనుదాని తొలి త కారము దకారముగా మాజకుండుట లతణవిరుద్ధమనియు నచ్చో దకారా దేశము గల్లిన ప్రానభంగము వాటిలంననియు నండ్రు. ఇచ్చో వేగమను పృకృతినుండి ములోవ ము కలుగ కేగి అనురూవ మేర్పడినట్లు నిర్ణయింవనగుం గానం గళయే యయ్యుడి. దీనిని ద్ఫుతాంతముగాం జేయవశెనన్న “మే అను వేగమనుశబ్దపుం గ్గఫ్రరూపమునకు “కాను” అను నుజ్యంకమును జేర్చి సాధింవవలసీయుండును. కాన్కు కను, కక్‌ అని మాజుట ప్రసిద్ధమును వ్యాకర్హృసమృతమును నైనవిషయము, (చూ. | కృియ.115-116: చూ. పాౌఢ 25) కాన నిచ్చో వేగనునది జేగముశబ లు పమువరకరాపముగ చెన్ను షా, య జార్‌ రొ

టర్‌ యు చికమని తోంచెడి.

ఆ'భేశసరళములకు ముందున్న ద్రుతమునకు బిందునంశ్లైషము విభాష పనస, ౧౭.

సంశ్లేషం బజన6గా విరాందిహాల్లుతోం గసాడిఫొానుట.

" వూచెంగలువలు. ఫూ చెను గలువలు 29 వూ చెంగలువలు. ఫూ చెన్తలువలు. తోంచెంజుక్కులు, తోంచెంజుక్కలు. . తొంచెన్టుక్కలు,

తోంెను జుక్కలు 20

చెనెన్టక్కులు. నెగ జందమములు.

నెగ డెందమములు, నెగ డెననుములు

నిగ ఇను దమములు 060

చనండక్కు.లు, చనిెను డక్కులు 6 టక చేసెడక్కులు.,

సంధిపరిచేదము. 71

మొగి జేెంబద్యము, మొగిజెను బద్భము 96౪ మొగి డెంబద్మ ము మొగ డెన్సద్య్మము

వతుంబున స్వత్యంబగు; స్వత్వంబనంగా (ద్రుతంబునకుం బ్రకృతి భావము.

టీ. “కద్దు)తం చ బిందుస్సా త్‌, ఆవికారగ తే కస్పిన్నపి సరళా నీవ సంతి శే పరతః ఆనునవి మూలములు, ఆ బేశసరళ ములు: పూర్చనూ క్ర ముచేః బరుషముల

కాదేళములుగ వచ్చిన గ జ డద బ లా దేశసరళములు. వీనికిం బూర్వముననున్న [దు ద్రుత

మునకు వికల్పముగ బిందువును సంశ్లోషనును గలుగును. బిందునంశ్లేవములు శెండు కార్యములునుం బర్యాయముగ వికల్పముగ నగునని గ్ర,హొంవవ లెను. రెండు కార్య ములును వికల్పములగుట రెండును గలుగనపుడు ద్రుతము తేనసవాజరూవముతోడ నే యుండును, బిందుశబ్దము పూర్షైర్భ ములను శండింటిని బోధించునది కాన (బక్రియలో వ్రాన్వదీర్ణ ముల గమనీంచుచు యథాసంభవముగ పూర్ష్హార్ధబిందువులం గూర్చుకొనవ లెను. సంశ్రేషమనంగా (ద్రుతము తనకుం దరువాత నున్నహల్లుతోం గలిసి కొనుట. వాల్టు చేటాకవాల్టుతోంగలియట తనవైనుండునచ్చు పోవునవుజే సంభవిం చెడింగాన సంశ్లేషవి ధానమునకు ద్రుతము లుప్తాచ్యమగుననుటయే తాత్సర్యముగ నఖి వర్ణింపందగును. ఐనను సూరి “న్రాచెక్‌ కలువల అను వ్యవపితోచ్చారణమున కవ కాశ మాయకుండుట కై తరు వాతిహల్జుతోం సూడుటయే సంశ్లేషలకీణముగ నిగ్వచించి యుండనోపును. కాని యట్టి వ్యవహితోచ్చారణము తరు వాతిపదమునర్థము నాకాం శీంచు వ ప్ర యోజనమునండేసి కలుగే కలుగదని ఇెవ్పందగును 7౪న సీవివరేణము స్పష్టార్థ ముయ్యెడి. సూూచెను + కలువలు:---ఇందు కలువశబ్దమందలిక కారమునకు6 బూర్వసూత్ర, ముచే గకారము గలిగెంగాన నది యాదేశసరళిము. దానికి బూర్వమున నున్న “ఫూఇెనుి అనుపదముశుదినున్న “ను అనునది ద్రుతముః దానికి నెజనున్న యా దేశము గాంగ “వఫూవెంగలువి లనియు, నరనున్న గలుగ “నాచెంగలువి”లనియు, సంశ్లేషము గలుగ “వూచెన్షలువిిలనియ్సు, నీ కార్యము లెవ్వియుం గలుగకున్న “పూచెను గలువి లనియు రూవము శేర్చడెడి. ఇట్లే జ డ ద బలాచేశసరళములు వరములగునపుడును రూవముల నూహించికొనునది. దిర్ధ్స ముమాంది ద్రు,తమెన నర్గ బిందువు మాత్ర, మే దాని కగునని (గృహింవవలెను. (చూ. సంధి 28 టీక

నన్నయకు ద్రుతద్విత్వమిషస్టమని చూవ “అన్ని ష్టసఖ అనునాతని వ,యోగము

‘6 33 _ జఫ కు దావారిం చి*లుక్సంచ్తేషా నాచోయని సూ త్రించుట ప్తయోగవై రళ్యసూచనార్థమను

72 బాలవ్యాకర ణము

సీతారామాచార్యులు గారివ్రాంత ననుసరించి ద్వికసంశ్చేషములు పర్యాయము లనియ., త్‌ భి య నంశ్లేవరునంగా మాందిహల్లుతోం గూడుటే యనియు సూరివలెనే యాకంయను భావించి యుండుట స్పష్టము. “అలుకి చ సంశేషస్సా నే అను సూ త్త వ్యాఖ్యలో “నస్య పరవనేన సాకం సంశ్లేషశ్చ భవేత్‌” అనునహో బలునీ వ్రాంతయే సూరి-సీ తొరామా చార్యుల సంశ్లోషవిషయక ములకు వ్రాంతలకు మూలము. అహోబలవతి “ వాక్యాంతగత వదానాం చ”*అనుసూ త్రము వ్యాఖ్యలో “వద్య భేబావసా నే తు శప తా నన్య కథ్య "తేఅనునధర్వణ కారిక నాధారముగంగొని “వచ్చెకొ "అనురీతి విదుతసంచ్రేషములనియు నంగీకరించుటంచేసి ద్రుతము తనకుం బూర్వమున నున్నయచ్చు నంటి వ్రేలాడియుండు టయు సంశ్లేషలతణముగ చే గృహించెననక తీరదు. ఇమ్మశము మాత్రము _వాలప్రైఢ era é క్‌ యీ ర్‌ ఆం శూ సం కీల వ్యాక ర్హలచే ననాదృళము. ఓ నో వాద్విత్వం క్వ చిద్ధిష్టం పరప్రా జీన నంగ పః యాధర్వణ మిట్టిరూపముల విరళములనియని వానిని ద్విత్వములనియే వ్యవహరింబెను.

అని

'క్వచిచ్చిప్టం' అను పొఠాంశరముంబట్టి కొందణు దిషత్టసంశ్లేస ములు ఖిన్న ములనియు ననం7* రండు హల్దులక లయిక దషతషమనియు ద్రు తము పూరాషచ్చునంటియుండుట సంచ్లేవ మనియు నండ్రు. సమాన పర్థిక్యము ద్విత్వమనియు నసమాన వ్య్దైక్యము సంగ్హేష,

మనిమయుుం గొందజమతము, సొల్లుహల్లున కుబ్బారణాము లేదు. ఆది యచ్చుతోంహాడి యున్న పుడే.. దానియుచ్చారణము సుగోచరమగు. ఉచ్చారణసుఖముం గోరి యాయా వర్ణములకును బదములకును నుత్వము 'తెలుంగునం 'బేర్చుట సహజము. అట్టి సుఖోచ్చార ణార్భ మెర్పడిన యచ్చు కొన్నియెడల నుఖోచ్చారణము మూలమున నే షేటో కగతిని అవన అత్య దో ల న్‌ ఇర జ oe టీ మాెడి. ద్రుకము _పైవద్ధతి ననుసరించియే యుళ్వవిశిష్ట మయ్యెను. లుష్తాచ్క_నుగు ద్రుత సంబంధమున చే వరువషములు సరళ ములగుట నహజము. ద్రుతము సుఖగోచ్చారణార్థమైన యుంత్వముతోం గూాడినపుడు దాని సోంకు వరుషములకుం గలుగమి నవి నరళే ములగుట యససాజము, వైయంశములను గమనంచియే యాంధ్రశబ్దచింతామణి పొల్టురూవ గలా ‘ cn మగు ద్రుత మె వరుషముల సరళములుగా మార్పన్సు బిదవ బిందురూవమునందును, నర్హ మెనదిగ సంభావించెను. మణియు ద్రుకము సౌొల్లురూవముగ నున్నపుడు తాను నిల్చు టకురి దనకుం బూర్వమున నుండునవ్చే యాభారమగట _ బిందురూవమును దానంద నపుడు స్వపఫూర్వస్వరమునుబట్టి వ్రేలాడియుండుటయే దాని సహజస్థితి యయ్యుడి, ద్రుకము పాల్లురూ బముగ నున్న పుడు గాని ఫూర్గ బిందురూ పమున నున్న ప్రశుగాని తనకుం బూరషముననున్న యచ్చునకే గురుత్వమును గూర్చుచున్నదిగాన నదియ దాని యునికి కాధారమనుట సయు_క్షికము గదా! కావుననే చింతామణి యా చేశనరళము ఛి ~ ధ్యా జ wf ed అలీ లకు ముందున్న పాల్టురూపమగు ద్రుత మునకు స్వపూర్వస్వరా[ శ్ర యణము నహ జమె

సంధిపవరి చ్చేద ను. 78

యగుటం జేసియు, నవ్యవహితోచ్చారణమున వాలంకరసంయోగము స్వభొవసీద్ధమగంటం జెసియు నేరూవమగుసం్లేషమును నిరూపింద దయ్యెను. ఇంక సవాజసరళ ములు వరము

లగునపుడు ద్రుతమునకు లోవము వికల్పముగ విధించుటం జేనీ లోవము రానివవమున శెట్టి

రూవమగునా యను పొథకులకగు సందియమును వారింద ద్రుతలోపము గలుగునపుడు “అలుకి చ సంశ్లేవస్స్యాల్‌” అని సంశ్లేవనుగు ననవలసివచ్చినదిగాన నీవిషయమును గమ నించినను జిం తొమలణో ద్రుశము తనకుం బూరష్షమున నున్నయచ్చు నంటియుండుటయే నంశ్లేషముగ భావించె ననకతీరదు. అచ్చు పరమగునపుడు దుక మచ్‌ సంధివిధుల చే నదృశ్యమగుటయు న్వవూర్వస్వరమునంటి వ్రేలాడి యుండుటయు ననహజములును ననఖ్ళి మళములును నగుట వానిని వారించుటత్తై “లుక్పంత్తేషా చాచి” అనుసూ సూత్ర మారబ్జ మయ్యొననుట చింతామణి వృణాళికకుః దగియుండు ననునంశ మును గననించినను జింతా మణి (దృుతము తనకుం బర్వమున నున్నస్వరము నంటియుండుటయే నంశ్లేషముగ భావించెననుట సుబోధమగును, బాల ప్రాఢవ్యాకృతులు నుఖోచ్చారణమునమైన యుకార ముతోం గూడినదుతముమోందనే సరళా దేశము విధిం చినవగుటం జేసియు నట్టి దుకము మాందియుకారము. తొలయలినంగాని వాలంతరయో.గ మర్గానికి సిద్ధింపమిం జేసియుం బొల్లుహల్లు తరువా లిహాల్లును భాడుట స్థూలదృష్రీకిం దో౭చునదగుటేం జేసీ యు నుబో ధమునవై దు తమునకగు హలంకరనంరోగము నే సంశ్లేషము?గ భావించినవి. కాంగా నన్ని ప్ట్రసఖో శ్యాదులు సుఖోచ్చారణార్భ మీంకొక నకారము వేరినరూవములగుట ద్రుత ద్విత్వములనుట తగుననియు నిట్టయాచ్చికరూవముల పకి, కి యను దత్సమరూవసాధనవర మగుచింతామణి తల పెట్టనే లేదనియు, చానిని దుక కసం'శ్లేషములుగ నిన్ని వ్రాఢవ్యా క్‌ ర్త “లుకృంశ్తేషా నాది అనుసూ (శ్రోమందలి సం'్లేషమునకు లమ్యీములుగం జేయుట కనకనుకూలించుగతిని దాం జేసిననమన్వ య మే గాని మూలాఖిప్రాయ మట్టుగామి. నిర్హూల (వ్రృసంగమనియు6 దోంవెడి. మజియు మూలమున, (దృుతమున కచ్చువరముగా నింకొక నకారమును విధించువిధి గానరామిన్ని చెల్లయెడల సస్టతావులను, నకార్యమెన, నచ్చర తరమే గలంగంజూలమిని 'లుక్చంచ్లేషౌనాచి” అను విధికే యావశ్యకత లేమిని, నీ సూత్రము వదాదియకారమున “సర్వత్రాజ్వ త్కార్యం శ్రేయం యస్య” అనుదానిచే కజ్వద్భావము గా, నగున్ని స్స తినిగాని, న కారాంతరమును నడుమంహార్చి యచ్చరళషమును కాదా చి లోవనం శ్లేవేము లం జేయరాదనిగాని బోధించునదనుట సరనమని తోంచెడి. కాన నెట్టరసీనను, సంశ్లేనమన (ద్రుతము తనకు ముందున్న స్వరము నంటియుండుటయే మని ప్రావీనలాత ణివలయాళయమునుట తెల్లమయ్యెమ. అన్నిష్ట్రసఖీ త్యాదులవంటి వానిని నాలంకారికులం దున్సంధులనుటం జేసీ అన్న ఇష్టసఖ = అన్నిష్టనఖ, అని

జం. ఉన్న ఎడల = ఉన్నెడల, ఉన్న +అతండు ఉన్న తండు, అనునన్నయ

14 బాల వ్యా కరణము వ యోగములవలె సాధుత్వమును సం పాదించుటయే ప్రాచీనసమ్మతమార్గ మైన ట్లభివర్ణింహ దగును. (చూ. నరసభూ పౌలీయము. దోవప్ప.)

పృకృతిభ వ మనంగా ద్రుతము విందురూవమునుగాని వాలంకరనంయోగరూవ మును గాని స పాందక నిల్చియుండట. ఈవ్యాకర్త ఎర మాన నుత్వవిశిష్టరూవమె ద్రుత సవాజరయావమగుట బిందుసంశ్లేషములు గలుగనపుడు నుస్వరూవముతీడ చే ద్రుమ నిల్చియుండునుగాన నదియె న్వత్వరూవముగ వ. పూచెను గలువలం, పృకృతిభావము = ద్రులేమునకు బిందునంశ్లేషరూపమగుసంధి కలుగక సహా జస్థితి యొప్పట. చింతాను డీముకమున (దృుతము పొల్గురూపమే యగుట దాని కట్రియెడల స్వపూర్వన్వ రా శ్ళయణరూవసంశ్లేష మే సవాజహాపమరయెడింగాన నందు బ్రకృతి భావ మర్దానికి విహితము గాలేదు ఇట్టి స్వత్వరూపమును విధించుటకు సూరికి “ఇ ఈ ఐభ్య$ పరం స్వత్వం నిస్సా్య్యాదనృత, నుర్భవేత్‌ ” అనునాధర్వణము మూలము గానోఫు ను, ర6 సంధిసూ శ్రముచే నే కాతర శేషములై నవానికిం బరుషములు వరము గానగు నుగాగమమునకు నరశ్లేవము సంభవింవకుండుట కిందలి విభాహోపదము నియమము గా౭గలదు. చూ, సంధి రిరీ=-రి7.

ద్రుతంబునకు సరళస్థిరంబులు పరంబు లగసనపుడు లోపసంశ్లై షంబులు విఫావనగు. ౧౮, వ చ్చెగోవులు వచ్చెను ... గోవులు. .., వ వ్చెన్లోవులు వ చ్చెనుగోనులు మెటిసెఖడ్డము మెజనెను ... ఖద్దము =. మెణినెన్షడ్డము 'మజనెను ఖడ్డ ము టీ. “లుగ్వా (ద్యుత్మప్కకృతి కాశ్సరకస్సర శే స్థిశే చ నన్యస్యాత్‌ ”, “అలుకి చ సంశ్లేషస్స్యాల్‌ ”” అనునది మూలము. కచటకవలవైన గజడదబలుగాక శబ్దసవాజము లైన గజడదబలు వరములగునపుడు | దృుతమునకు లోవనంత్హేషములు వర్యాయమున నగును, లోవసంచ్త్హేషములు శండును వికల్పముగ నగునవేయగుట నవి రానఫుడు (దు,శమునకుం బ్రక ఎతిభావమే కలిగెడి. వచ్చెను + గో వులం:---'గో వులు” అనువదము నాదినున్నగ కారము శబ్ద్బసహజము. అది వరముగా “వచ్చెను? అనువదము తుదిన కారము

లోపింవ “వచ్చె సోవీలనియుం దదభావమున , (దృుతముమోంది వాల్లుతోంగూడ

స౦ధిపరి చ్చేదము. 75

“వచ్చ న్దోవులనియుం, దదభావమున ద్రుతమునకుం బ బ్రకృతిభావము సిద్ధింప “వచ్చెను గోేవు”లనియు రూపము లేర్పడును. 'ఖడ్ల్డము” ఆనువదమునందలి ఇ కారము స్థ రము,

అది పరముగా. బూర్వరూవమువలెనే రూవ్యత్రయ మేర్పడునని గ్రృహింవవ లెను. వక్షయుక్ప్సరళ ములు పరముల/గనపు డాకాన్‌ నొకచో దు ద్రు తమునకు( బూర్జ బిందువును గానంబడిమయెడి. దక

వచ్చెను =... థాల్రీవతి ... వచ్చెంధాల్రీవతి. పాజెను ... గంధర్వుడు 92 పా డెంగంధర్వుండు. ర్‌ ఉం, దోయి +. కందోయి.

టీ, “బిందుం వ్రవదంతి తం క్వచిత్‌ కేచిత్‌” అనునది మూలము, వర్గీ యుక్కుులు = కాదివర్ల వంచక మున నైన ద్వి తీయచతుర్థాతరములు, సరివర్ణములని తొక్సర్యము, సరళములు = కాదివర్లు లైదింటిలోం గల మూండవయవరములు, ఇందలి సరళ శబ్దము నహాజనరళ ముల నే బోధించెడి. ' ఖఘచరుఠథ థి ధఫ భి అనువది వర్ణ ములం వర్ణ యుక్కు-లు. శబ్దాదినవాజములగు గ జడ ద బ లేశత్సూత శన సరళశబ్ల వాచ్యములని ఫలితము. ఇవి వరములగునపుడు (దృుతమునకుం గొన్ని యెడల. బూర్జ బిందువు కలుగును. ఒకానొకచోే ననుటం జేసి యివ్యిధి క్వ్వాచిత్కమని గహించునది, వచ్చెను ౫ ధాత్రీ వతి:---ఇందు ఛా త్ర వతిశబ్దాదిగళథ కారము వర్హయుక్కు.. ఇది వరముగా6 దత్వ్పూర్యమున నున్న “వచ్చెను? అనుశబ్దముతుది నున్న ద్కుతమునకు బిందువు కలంగంగా “వచ్చెం భాల్రీ వతి” యయ్యె. పాడెను శ-గంధర్వుండు:---ఇందు గంధర్వ శష్టాదిగ కారము సరళము. ఇది పరముగా౬ దత్పూర్వ దు, తమునకు బిందు వా బేళశముగం గలి గెను'గాన “ పొ జెంగంధర్వుంల డనురూవమేర్నడెను. కన్‌ +దోయి;-దోయిళభ్లాది దకారము సరళము, ఇది వరముగా6 దత్పూర్వముననున్న “కన్‌” అనుదాని తుదినకార మునకు బిందు వాదేశముగం గల్తెంగాన “కందోయి” దూవము సిద్ధించెను,

“కన్ను * అనుశబ్దమునందుం దుదినువర్థ ము క్రింది నవర్భ మునకు | పృకీ.వ 7? సూత్ర ముచే లోవము గలుగ కను అనియు, దానితువె నువర్ణ ముమీదియుత్వ మునకు కీ వ 16 నూ తృముచే లోవము కలుగ "కన్‌ అనియు రూవ మేర్చడెడి, శాన

నకు దళం జ్ఞ సూరి యెచటను నమ్మ తింపలేద శాన నిందు ఏ మాత్రము నూరి తన వృణాళికకు పరుద్ధముగా శబ్జావయన సళారమునకు బిందువును విధించు టయు దానినీ

76 బోల వ్యాకరణము

దృుతమని వ్యవహరించుటయం నసంగతమును నగతికమును ననక తీరదు. కాని “కన్ను 4 దోయి అను వష్టీసమాసమున సామాసికవిభక్రిలోవళా స్త్రముచే యుక్క_వర్భకము గపించినపిదవ సంధి 25 స్యూతృముచే నుదంతమెన కన్నుశబ్బముమాంద దోయిశబ్దము నాదినున్నదకారము సహజసరళము పరముగా నుగాగమము కలిగి కన్ను న్‌ గా దోయియె వకృతులకు వర్ష లోవవర్రాగ మ వర్ద వికృతు లాచ్చికసమాసముల _ వివిధ

ములుగ గన్సట్టునను సొ నాథ సమాస తిరి వేం గన్ను శబ్బ్దమందలి “న్ను” అనునది లేక వ్ర కీర. వ. 7-16 లచే శేషించిన న్‌” అనునది లు ప్పమె యాగమముగా. గల్లిన, దు,త

గో ముతోయాడి “కన్‌ అయ్యెననియు, నాగమన కారమునకు (ద్రుశసంజ్ఞ నిరాఘాటముగ సిద్ధించెడింగాన నూరి దానిని (దుకమని వ్యవహరించి బిందువును విధించెననియు,

నవయవన కారమునకును , (దృుతసంజ్ఞ నంగీక్షరించి నూరి బిందువి ధాన మొన"ర్చెనని యన నక్క్ర-ణ లేదనియు గొందజండ్రు. (చూ, చి. విషయ వ. పేరా 120) ఉఊదంత ముసె నుగాగమము కర్మ ఛారయనున నే గాని తత్పురషమున సిద్ధింపదని సంధి 25 సూత్ర మునందలి యుదావారణములు స్పష్టముగం జాటు చుండుటం జేసీ నుగాగ మసిద్ధి వష్టీకత్చురుషమగు. నిందు సంభవింపదవియు గత్యంతరము లేమి నిచ్య్చోమా త్రము “కన్‌” అనునవయవన కారమునే నూరి ద్రుతమని వ్యవహరించి బిందువి ధానముం టేసీ కందోయిరూప సిద్ధి యొనశ్చననియు. గొందజం డు సూరి యిచ్చోం దను తసంజ్ఞ గుదురమిని, శ్రాధవ్యాక ర వంబది యిశ్యాదువంచుం బలె (చూ, వా, సమా, బో) చేమియు నెలుంగని వానివలె బిందు వునవయవన కారమునకు విధించెననిమా ల మనక తీరదు. చింతామణి యవయవనకారమునకు (ద్రుత కార్యములు బాహుళికము లనుతలంపుతో నున్నదిగాన నిట్లివి తత్సమృళము లే యయ్యుడి, మజియం నందు షష్టీసమాసమునందలి షష్ట్యంతపదమునకు ద్వితీయాలత్‌ "ల్యము సంభవించెడింగాన చేశ త్సాధుక్వవిషయమునం బ్రతిబంధ మే యగవడదు. వర్హయుక్కు.లు బరమగునపు డీవిధి క్వాచిక్క ముగచే గాన నగు, సరళములు వరములగునపుడు సాధారణముగం గన్సట్టందగును. కాన నొశానొక చోనను దళము ననుసరించి (వ, యోగానుసారముగ నేళదువయోగము నరయునది. “పూర్ణ బిందువును అను సముచ్చయమునంబేసి యథాసనంభవముగం బూర్వసూ తముచే నగు లోపసంశ్లేషములుంను గలుగునని యనుమానింపందగును. “*కందోయి. కన్దోయి” కదోయి గాదు, చూ. సంధి 22 సూ. (దృుకమునకు మకారము వరమగునపుడు ఫ్రా ములందు బిందువు విధించి యస్పక వ్యాదు లనునాసికప్రాసముం బొసంగంజేసీం

అవక. 8 అ. 81428318 ఇ 5 ఆ. 159 వ భసయు నిమ్వార్థముణే యనుసరిం వెను శాథవ్యాకర్త “శేచిద్వదంత్య భేదత్వ క అను నాథర్వణ

సంధిపరిచ్చేద ము. 77

మునుబట్టి యట్టిచోటుల (దృుతమునకు మకారమే యాదేశముగ విధించి వారి నిరాక రించెను._ మూలస్తూత్రస్థమగు “క్వచిత్‌ * అనుదళమునకు వారొనర్చినవివరణ మిది. ఇం దవ్బకవి యొనర్చిన బించువివరణమె సూరి వర్హయుక్కు.లను కల్పనమునకు బిజము (చూ. అప్పక 5 ఆ. 152.157 పద్యములు.)

'నఖండః ప్రథమాద్ధ)స్వాన్నన్య లోపశ్చ నేష్య లి” అను నధర్వణ కారికకు వ్యాఖ్యానము చేయు-చుం గవిజనమండన మొసంగిన “వెంగల్వు, కందోయి, కెంజాయి అను నుదాహరణాత్రయమునుండి సూరి 'కందోయి” అను దానిని స్వీకరించి యుదావా రించుట స్పష్ట డు సుండుట చేత హారికారికాకర్తయే యీి+సందర్భమును సంస్కృతీ కరించుచు నుదాహరణాంతరము౦ గానక కందోయివంటిదానిని జందోయిని గల్పించి యుండుననందగుట సీసందర్భమున సూరిమై హరి కారికాచార్య మారోవించు గుప్తార్థ ప, కాళి కౌ పృ సంగ మసత్యసంకలిత మనందగును. మజీయు సూరి 'ఇత్తు-తుంట్లు

ఫ్‌

కె శ్నెటీకము-లంజె-ముట్టుత' అనువదముల నసభ్యములనక యు దావారించియుండుటం జేసీ చంపోయిని గంపోయిగా మార్చెననుటయు ననాకరంబ. అవసానంబునందు దు ద్రుతస్వరంబునశేని ద్రు తంబునశేని లోవంబు

"పహుళంబుగానగు త ౨౦.

వాండు వచ్చె౯ా-వాండు వచ్చె.వాండు వచ్చెను; ఈలోవంబు వద్య్వాంతములయందు గణానుసారంబుగ వ్య వస్థితంబయి యుండు, గుర్వవసాయి యగువద్యంబుతుదను న్వత్వంబు లేదు. అతిశయముగ బుద్ధిమంతుండగు బుధ సేవక.

టీ. “వాక్యాంతగతవదానాం చి” అనునది మూలము, అవసాన మనంగాం దుది. అచ్చును వాల్డును బరముగాక యుండుట. నదియు మింద లేకపోవుట. అట్టి యెడల ద్రుళమందలి యచ్చునశేని యచ్చుతోడి ద్రు, కమున'కేని లోపము బహుళ ముగ నును. దృుతేస్వరమునకు మాతృ మే లోపము లుగ “వాడు వచ్చెన్‌ అని యగును, (ద్రుశతమున కంతకు లోపము లుగ “వాండు వచ్చె” అగును, ఈ చెండును బహుళములగుటర గాకున్న *“వాండు వచ్చెను అను సహజరూవమునె (దృుతము కలిగి యుండును. “వాడు వచ్చెనని కర్రతో? గూర్చి యుదాహారించుట వాక్యనమా ్లీని నూచించుచుం బరమున నేదియు లేదని తెల్పుటకని (గృహింపవలయును. ఈవిధి కాయావద్యముల తుదలందలి గణముల యంత్యొాతరములకు సంబంధించిన గౌరవ లాఘవముల ' ననుసరించి చవృ'క్త్యవ, వృత్తుల నూహించికొనునది. అనంగా6 ధుది

78 బాలవ్యాకరణ ము

యత్‌రము గురువు గావలసీన ద్రుతస్వరలోపమును లఘువు గావలసిన స్వరముతోడి (ద్రుశమునకు లోపమును లేక దానికి బృకృతిభావమును నిట్టి గతిని గొరవలాభువ ములు గుదిరి గణభంగము గాకుండున ట్రీవిధి నువయోగించికొనం దగునని భావము. గురువు తుద నుండవలనసిన కంద ద్వితీయ చతుర్ధ పాదాంతములందు మాత్రము (దృుతమునకు స్వత్వరూవమును గల్పింవరాదు, (దృుతన్వర (దృుతలోవపములు రండును వెకల్చ్సికములే యగుటం బతమున న్వత్వరూవము కలిగెడిం గాన గుర్వంతము లగు వదృ్వపాదములందు మాత్ర, మట్టిరూవము గలుగదని వివరణమును సూరి వ్రానీకొనవలసీ వచ్చెను, “అతిశయముగ బుద్ధిమంతుం డగు బుధ సేవన్‌”” ఇది కంద సద్య చతుర్ధ పాదము. ఇందు6 దుదిని గురు వుండవలెను, మజియు నిందు6 దుది గణము గగము, న్వత్వరూవ మిచ్చో నంగీకరించిన “సేవను ఆని గణము చెడును గాన నిచ్చో (దు పృతస్వరలోవమే యగణననియు స్వత్వదూవము గలుగదనియు (గ, పొంవవ లెను, ఇట్లో తక్కినచోటు లూహ్యాములు, గుర్వవసాయి యనుటం బేసి లభుషవసాయి యగువద్యము తుదినినుంజిన న్వత్వరూవ ముండందగును. కాని యిట్టి చోటులందును న్వత్వరూవమును (ద్రుత మందరాదని _పద్యావసానే సశ్వేషోం స్వత్వం నాప్నోతి సాధుతాంి అను నధర్వణవచనము విశదీకరించెడి, వ్యవస్థ

యనంగాం గట్టుం బాటు గాన గణానుసారనుగ నిబద్ధ మై యుండునని భావము

కొన్ని యెడల ద్రుతంబుమాంద నకారంబు గానంబడియెడి. ౨౧. అధియునున్తాక - దివంబునుంచోలె.

టీ, “దృుకాద్దు)తః క్వచిచ్చాత్ర దృశ్యతే కవిభాషితే” అను నాధర్వ ణము మూలము. కొన్ని నోటులందు దద్రుతమునకుం బరముగ ద్రుతమే చూవట్టును, అదియును = గాక:ఆదియును అనుదాని తుదినువర్థ ము (దృుతము. దానికి బరముగ దుక మే కలుగగా “అదియును సక్‌ ఇ గాక=అదియునున్లాకి” అని రూవ

'మేర్చడెను, దివంబునులపో లె; అనుదాని తుదినువర్హ ము (దృుతము, దీనిన మలక యొకృద్రుతము వచ్చి 1ర--1/ సంధిసూతృములచే సరళొ దేశ బిందురూవములు కలుగగా “దిపంబునుం బోలె” ననురూప మేర్నడెను, (ద్రు,శముపైం గల్లిన ద్రుతమునకుం

(బ్రయోగములందు స్వత్వరూవము సా ధారణముగం జూవట్టదు. ఈ యంశమును గమ

నించియే గావలయు నూరి నుగాది వ్యవవారమును చేయక నిపుణముగ అకారమును

నుఖోచ్చారణమునడ్తై వేర్చీ నకారమనెనని తోంెడి. “నాకారంబు ద్రుతం” బని

. స౦ంధిపరి చ్చే దము. 70

గదా సామాన్యలక్షణము. “అదియును అనున దదిశబ్బముమోంద యువర్ల పూర్వక ముగ నుశబ్దము సముచ్చయమునం గల్పిన రూపము, 'దివంబును” అనునది యి వార్థక మగు పోల వరముగాం గల్లిన నృద్భ్బుకరూవము, ఇది వ్యాక మకమున సమాసము, (చూ ప్రౌఢ. సనూస వ 8రి.89 సూ ఆలంకారికులమతమునను నిట్రివి సమాస ములే, (చూ. నరసభూ, అలం, వ్ర) “అదియునున్న్నూ దివంబునున్నూ * ఆను వ్యవహార మును, బహ త్వాద్యర్థ (వ కాశనమును గుటిగంగోని యారూవము లేర్పడి యుండనోపును. ఇందరి యుదావారణముల ననుసరించి యచ్చు వరమగునపుడు (దృుతముమో౭ద (ద్రుత మగుట సూరికి సమక మెనట్లు తోంవదు. కాని యచ్చు వరనుగునపుడును నిక్కా. రము (వ యోగములం గన్న ట్రెడ. మ౭ియయు గణ పృ తిబంభమునC బూర నువర్డ మునకు6 గురుత్వము వలయునేని యివ్విధీ యాదరణీయము గాక తీరదు. కాంగా నీవిధి యొక్క_చో నిరర్హకముగను నొక్క చో నర్గ వి శేషద్యోళక్రముగను గల్లునని థి థి గి

ఫలితము లేలెడి, అట యిక చుండు శబ్లంబులందప్ప నుడితొలి హన ంబుమో(ద

ఖండ భిందు వును ద్రుతంబునకు లోవంబును లేవు. ౨9,

ముంగొంగు _ క్రొంబని(డి = కన్లోయి,

టీ, 'న ఖండం ప్రథమాద్ధ) స్వాన్న స్య లోవశ్చ చేవ్యతే అను నాధర్వణము మూలము, ఇందలి ఖండబిందువనునది సిద్ధసాధ్య ఖండబిందువాచకవునుట యుదా హృతులంబటి తెలము. అంట:---కీలార మును దెల్బు నవ్యయము; కళ, చారంట,

౦ ర య థి

నీరంట. వ్యవహారమున చేండిది “అవి అయ్యొ. ఇంక:---ఇతంవరము మలకియును నను నర్ధములం డెలుపు నవ్యయము; ద్రుత వృకృతికము, ఇంక నేమయ్యె ఇంక నొక కార ఆము "గలదు. చుండు; దూడుండను మధ్యమపురువ బహువచన ని పాతరూపమ్ము వచ్చును జుండీ. ని పాత్ర మనంగా వ్యాకరణ సాధారణవిథికి నంబంధింపమిని బ క్రియ

Uy చూవక యుపి యిట్టుండునని శానీందంబ డెడిఏి. వె మూండు మాటలందవ్చ మాట

మొదటి కటుచ యక్క.రమునకుం దరువాత నరసున్న కలుగదు. మలినము వదము తొలి వ్యా స్వమునకు మాందనున్న (దృుతమునకును లోవంబు నంభవింవదు. వలుకు తొలి వాన్వముపై నరసున్న సై మూండు శబ్ద్బములందే చూవట్రెడింగాని సిద్ధ సాధ్య ఖండములలో నేదియుం దదితరములగు శబ్దముల తోలి తాత్పర్యము, (దుతమునకు 17 సంధి సూత్ర, ముచేం గలుగు

మును బలుకు తొలిహ,స్వముమాంద వారింపను సంధి 24 నూ త్ర నే ఉల జీ కక కో

సీక ద్రుతలోవము వృథమవా,న్వము తరువాతి దు తము జేయను నీ సూత్ర మారబ్ధము. ముందు కొంగు, సంధ 86

న్వమ్ముపె సంభవింవదని

ఫూఠార ములలో నర కథ ధి

మువే నగు సామా

c గలుగకుండం

తముచే

ర (౧ పొలి

లే

80 బాలవ్యాకరణ ము

యచ్చు వర్ణముల కెల్ల లోపము, ము + కొంగు. 87 సంధి సూత్రము చే నుగాగమము. మున్‌ కంగు, 16 సంధి సూ సూత్ర ముచే సరళా దేశమును, 17 చే బూర్జ బిందువు మాత్రము కలుగ “ముంగోం”” న రూవ మేర్పడెడి. ఇళ్ల కొ ౦బసీడియు 'నయ్యెడి, కన్దోయు వ వ్ర శ్రీయ 19 సూ త్రపుం జీఠకలోం జావంలననవ ఇందుం బబ బ్రథమ

ప్రాన్వమమాలి దాగమనకారముగుట దృుతమని యుక్తి చూవంబడినది. ఇది సుక లోపము రామి కుదాహరణము. కందోయి యని చిందు రూపమును నుండందగును, 17 నూ రృవందలి విభాష వ్యపస్థిత మగుటంజేసీ ముంగొంగు క్రొ సంశ్లేషము గలుగదు. సంధి 17 నందలి విభెషా వదమున కట్టి వ్యవస్థ స్రాంతాది

శాస్త్రమునకు సంబంధించిన నుగాగముమునశే యయ్యుజిం గానం 'నన్టోయి త్యాసులందు 18 షే సంశ్లేషము మాత్రను సంభవించెడి. 19 నంధి సూశ్రమున బిందువు సిద్ధించెడి, ఇవి మూడును సమాసపదములు గాన సంధి 26 సూ శ్రముచే న్వత్యయాపము గలు గదు, కాంగారం గందోయియందలి. (ద్రుతమునకుం బూర్జ బిందుసంచ్తేషములును: 'ముంగొంగు శొంబసీడి రూపద్టయ మునం దలి ద్రుతమునకుం బూర్జ బిందు వొక్క-టి మాత్రమే కలుగుననియు ఫలితము తే లెడి, “కన్లోయిచల్ల గానిటు కన్దోయి” అని విజయ

విలాసము. నమాసమున ద్రుమునశే లోవముగల్లిన బిందునం“శ్లేషములు గదురమి

ంబసీడీ త్యాదులందు

నవరూవములుం గలుగు6 గాన “క్రుతలోవ ము గలుగద నెను. నుడి=మాట-వదము, పదము 'తోొల్మిహ్మస ముమో6ద ఖందవేందు వనుటం చేసి మాట తాలిదిర్భ ముపై ఖండము సంచవింప నశసననునాశయము విశదమగును, అర్థ బిందువును గుర్తించుట కిది యొక కవిజరమండనవాక్యముల యథావస్థ్రితముగం దక్సమము 15-58 మొదలగు చోటుల ననువదించినళ్లై యిచటను “ఇందు టేఠనే' ఇంక-అఆంట ఇ త్యాదుల సిద్ధ ఖండము లుండుట; ఇందలి చకారమువలన “చుండు అనుచో సిద్ధఖండము వ్రవ ర్తిల్ణుచున్నది' ' అను వాక్యముల ననుసరించి యంట యింక చుండులం 'బేర్కొాన్నట్లు స్పష్టవడుచుండుట “వేత, హరికారికలో లేనిదానిం గూర్చి టంకపుంచొడి యదికి సూరి వశ్య్ళతోహరుం డయ్యెనను నీసందర్భ మునందలి గుష్తార్గ (వృకాళికోక్టి యసత్యమని విశదమయ్యెడి. తాను నేను వదంబుల ద్రుతంబునకు సంచేవంబు చేదు. ౨౩.

తాం జనవి తాను జదివ తా నిని

ఉలి కాను .. చదివె .. | రను విన

ఇ

స౦ధివరి చ్చేద ము. 51

దర్భ ంబుమోాంది దిగాన దీనికి నెజసున్న లేదు.

టీ. “వాశ్తాసదోర్టు)తన్య స్యాల్లుక్‌ * అనునదియు: దద్వివరణమగు “వినా ద్వితీ యం స్యాదన్య దాత్యనో; స్వంత యోరపి నో” అనునాధర్వణమును మూలములు, 12 గదృుకసంజ్ఞాన్యూ తృమున (దుక ప్ప కృతికములుగ6 బరిగ్భహీతము లైన నేనుదాననువాని (దృుతమునళ్లు సరళస్థిరములు వరములగునపుడు 17-10 సంధినూ త్రములబే నగుసంచ్చేషము మ్మాత్రము కలుగదు. దీర్ణ ముమో౭దిది గాన చెఆసున్న వీనికి గాదు. కాన నాదేశసరళ ములు వరమగునపుడు 17 చే నర్థబిందుస్వత్వములును, సళాజనరళస్థిరములం సరములగు నపుడు 18 చే లోవన్వత్వరూవములును మాత్రమే సంభవింవెడి. తాను చది వె 16 చే సరళా దేశము. తానుజదివె. 17 చే నర్గ బిందురూవమును స్వత్వేమునుు గలుగ “తాం జదివె తాను జదివె*” అనురూవములు గలుగు. “ఇటే నేను గంటిని; జీలంటి” ని త్యాదు లూవ్యాములు, తౌనుగువి నె;---వి నెను లోనివ కారము స్థిరము గాన 18 చే లోవస్వణ్వ్వములు సిద్ధింప “తాను విన్కె తా వినోనని రూవములయ్యొడి. ఇట్లేదీర్స ము మోంది దృుతమునకు సరళ సి స్థిరములు వరములగునపుడు కార్యము లావహ్య్యములు, ను దానులమాయి ్రుశమునకు సం'శ్లేషము గలుగదనునీవిధి దీర్హ ములమోంది (ద్రుతముల కెల్ల నువలతణమని (వృ యోగములంబట్టి గృ గ హింవందగును, ఫౌర్డ బిందువు దీర ముమో౭ది ద్రుతమునకుం గలుగదనుటం జేసి యట్టి శతియే దీర్ణ ముమోః దిసంశేవమునకుసు సంభవిం వః గాన సం'శ్లేషము గూడ నిషిద్ధయ్‌ యని పాఠకులు ట్రై హించకపోరనునాశయ ముతోం గావలయు సూరి యివిరషయమును 1 వివరింపండయ్యొను. చింతామణి యిట్టిసంత్లే షమును మాన్న చే “వాత్తాస్త దో? అనుసూ త్ర ము నారంభించియుండనో ఫునని, ఫలాంత రములేమి నూహీంపనగును. (చూ. అహో, వం, పుట. 282)

సవమానంబునందు ద్రుతంబునకు లోవంబగు. ౨౮. ఎల్ల యర్థములు - ఎల్ల కలుపములు; సర్వవరా్శ్య్యాయంబయినయొల్ల బ్రంబు దు తొంతంబయిన యవ్యయంబు. దీని కనమాసంబున విశే స్యంబునకు ముందు స్క,యోగంబు లేదు.

ర్స

టీ. “దు ద్రుశస్య నర్వ త్ర లుక్చమా నేమ అనునది మూలము, సమాసమున ద్రుత మునకు నిళ్యముగ లసము గలుగును. ఎల్లక్‌ + అర్ధములు:---ఇది కర్త ఛారయము. కాన “ఎల్లక” అనుదాని తుదిద్తుతము లోపించి వరాచ్చునకు యడాగమము గలుగ. “ఎల్ల యర్ధములం" అనురూవ మయ్యొను. ఇళ్లై తక్కినయుదాహరణ మూపహ్యుము, ద్రుతము

లోకి పించుటం'జేసి “యెల్ల కలుషము”లనునపుడు సరళొ దేశమును ద్రుతమునకగు బింద్వాది ' ll

82 బాలవ్యాకరణము

రూవములును గలుగవయ్యెను, సమ_స్తమనునర్థ మిచ్చు సీయెల్ల శబ్దము (దృుతమంతమందు గల యవ్యయమనియు, ,దు,తాంతమగు దీనికి సమాసమునం బే విశేష్యమునకుం బూర్వ మున నుండుట సంభవించుననియు, వ్యస్తమున వెేేష్యమునకుం బరముగచే యుండు ననియు, నిడి దు తాంకవిశేషణావ్యయనుని సమర్థ ంచికొన సూరి “నర్వవర్యాయంబై. ని అని వివరణము వ్రాసీకొన్న వాంము, దీనిచే సెల్లశబ్దము (దృ్బుకాంకంభబై వ్యస్త సమున6 గాని నమానమున6 గాని విశేష్యమునకు: బూరషమున నుండుట సంభవింపదనుట స్ప్సస్థ £m టో 4 బన బలో మయ్యెను, వాఢవ్యాకర్త సర్వవర్యాయంటభై న యెల్ల శబ్ద మునకు స_ప్పమియు ననమా నంబున ఏ శేష్యమునకు ముందు. బ్ర యోగంబును జూవట్టెడిని” అని “ఎల్లయందును దా వసీయించుట, ఎలక్‌ శిష్యులం గొంచువళ్తునొ,”” ఆను నుదాహృతుల నొసంగి నూరి యం నాం యోధోరణిని సవరించి నాండు.

“కర ర ధారయంబు శి, కీ స్త స్ర్రేగసముముగంత ధాతుజ నివి శేప ఆపూర్వంబగు” నను నీ గ గంత మందలి నియమముననుస 5ంచ (యా సనూస 5్ర “ఎల్లకో అనునది ద్రు,శాంశమసటం గర్భ ధారయలకుణ మిందు. గన్సట్టదయ్యె, స్త్రీ నీ సమవదము వ మథమెకవచనలోవముగల్లిన వానికి వేనిశై నను నువలత్‌ణమసియేని సమౌ నార్భకత భాసిందుటం జేసీ యే కర భారయ మనియేని, యంగీకరింవవ లెరు. వరిశీలింప “ఎల్లి” ఆశునది నళేయ, దీనివై స నముచ్చయమున యువర్త ర్హ పూర్వక మై నుశబ్దము గలుగ నెల్టయును నగును. నుశబ్దము యువర ర్హ పూర్వము గాకయు వచ్చుట . ప్రౌథవ్యాక ర్త ర్త చెప్పినట్లు (చూ, వ్రాఢ, శబ్దవ, 106 (క్రింద) బహు దృయోగద్భష్ట ముసషం'ేని “ఎల్లక్‌, ఎల్లను,” ఏక జెడి. కాన నిది వోశేవ్యమునప ముందు “ఎల్లి అని యున్ననది దానిసహజకళొరూపమనియు సరమనునర్భ మిచ్చు

విశేషణాన్యయముగాన మోందివిశేష్యముతో సమసించెననీయు ననవలెను, “ఎల్లకొ లక్‌” ఆని (దృుతాంకంబై విశేవ్యమునకు ముందున్న సమాచ్చయముం గూడిన వ్యస్తరూపమని సంభావించవలెను. “వెనుక నున్నపు జెట్టును వ్య స్తమనక తీరదు. దీనిని (దృుతాంతావ్యయముగా నంగీకరించుట౨ జేసి యీాయొక్క- చొనితువిద్రు, తము లోగపింపం జేయుటే సూరి యీూసూ తృమునకు ఫలము, సమాసములలో "నెచటను సీద్రుతలోవ స్తూ త్రమునకుం బ్రన కమ యగజడదు. మతియు నీనిత్యవిధింజేసీి సమాసములం గొన్ని యెడల ద్రూకలోవము గలుగదనియు సూరికిం జెప్పికొనవలసివచ్చినది. (చూ, మోందు) కాన దీనిం దృుకాంకావ్యయముగ. నంగీకరింపక కళగా చెన్ని యిస్తూ త్ర మును సూత్ర ంపకుండుటే సూరి చేయందగుననుట యయు_క్టము గాదని తోంెడి.

_ అంధ్రశబ్దచింతామణి “షష్టీ భ వేద్ది్వితీయా తుల్యా” అని సమాసగతవష్థ్యంక వగములకో నిస్టతీయాతుల్యతను విధించునది గాన నచ్శోటులందలి ద్వితీయా ద్రు,శమును

సంధివరి చ్చేద ము. రె

లోసీంవం జేయుట తప్ప రానిదగుటంశేసీ ' 'ద్రుశస్య లుక్సమాసే సేషు అను సామౌసీక్యదుత లోవశా స్త్రమును స్ఫూత్రించికొ నెను. ఇందట్టినిర్భంధము "లేమి నట్టిమూలస్యూత్ర, మును ద్యజింపక యెల్లశబ్దము నొక్క దానిం చెచ్చి యవ్విధికి ముడి వేసీ యనుకరించుట యసం గతమని తోంవెడిని. మతియు నివిష్ణధిని విడిచిన నికరసమా సములందు ద్రుశలోవ మసం భవమగుటం జేసీ 25 సంధిస్నూత్కమున విధానసామర్థ ్రముబే. దీనికి లోవము లేదను త జ య బు యల జ బి | of ఉహ చుం (పృయాసమును దలంద్రాలు మొదల గుసమాసముల ద్రుత మునకు లోవము లేదని నూత్రిం అ We Ud 3 శ ల

శ్రామయు లేక ఫోయొడిని, ఈనూత్రము నాదినున్న “సమాసంబునయందు అన్నుప్కయో గము నీలమణకర్త సాధించలేదు. జడముల న కృ మ్యేకవచనమునకు నవర్థవ ము విధించుటం

వి ౦ జట్‌ డా, సధ జేసి యందునకుం బూర్వముననున్న ది సవర్జ కమసినం బ్ర శ్యయముమోందం (బ్ర త్య్యయము కలుట శా న విరుదమగుటంబేని యలాతుణిక మరుుఢి, అందువర కము వరముగా ౧ 9) థె a దూ నుమాగమము విధించెనుగాని న7౭గమము విధించియుండ లేదు. కాన నీరూవ మోవ్యా కృతివే దుస్సాధ మె. 1. “తనువున యందు 2. అనిముిషనాయకత్వమునయందు శ్రి. ఊర మునయందు' అను మున్నగు నన్న యథారత ప్రయోగము లీరూవమును సాధువుగాం జేయుచున్నవి. తరువాతివారలకావ్యములందును. నిట్టిరూవములం తఅచుగం జూప బ్రెడ్‌ కావుననే ప్రాఢవ్యాక ర్త యుదంతజడమునకుం గొన్ని యెడల నందువర్థ కము

పరముగాంగ నవర్ధకమును విఢించి యిట్టిరూవములను సాధింపవలసీవచ్చెను. సనవమూసంబుల నుదంతంబులగు స్రీ సవుంబులకుం బుంపులకుం బరుషనరళ ంబులు పరంబులగునపు ఏడు నుగాగవుంబగు. ౨౫.

ఇ్రచటం బనుషంబులు వరంబులగునవుడు దుతంబునకు విందు సంన్లైష ౦ంబులవే మూండులరూవంబులు. నరళంబులు ప వరంబులనునబ్రుడు లోవ న ంశ్లెవ పూర్డ ర బిందువుల చేత మూండురూవములు. వీథానసావు ర్థ్యమువలన దీనికి లోవము లేదు. వమ్యేమాణవిధి చే స్వత్వము లేదు.

చిగురుంగ యిదున్ర చిగురు 49, కయిదున్ర +౭: చిగంరుంగయిదున్ర చిగురునయిదువ్ర, ౧ తళుకుగ జైలు తళుకు ఏ అథ గజ్జెలు 929 తళుకున్దైలు

తళుకుంగ్‌ జైలు

54 బాలబ్య్యాకరణము

నింగపుంగోదమ సింగపు ... కొదమ 669 నింగ ప్రుంగగొదమ సింగ వున్తొదమ క్త ఉన్న తంవుగొడుగు ఉన్నతంపు ౨. గొడుగు ... 4 ఉన్నతంపున్లొడుగు ఉన్న తంవుంగొడుగు

నలుంగడాదుల నీయాగమంబు బేదం డు. ఈయాగమం బొకా నొకచోట స్థీరంబు వరంబగుచోం గానంబడియెడి _ గఅువవ్రునురును. థి బాకీ

టీ, “నుమోతః” అనునదియు “వరు షే సరశే వైన నమాసే నుముతో భవేల్‌ .., వికారాచ్చాసీ శేచన,,.అమిశే. న్నీ సమాల్కేచిత్‌ ' అనిదానిని బరుషసరళములు Ue పరములగునపుడని వివరించు నాధర్వణమును మూలములు. సమాసములందు [హృస్యో కార మంఠమందుంగల స్త్రీసమములకును, నమహన్న పుంసకముల కదంత ములకుం బ్రథ మైకవచనమునం గల్లు మువర్ణ మునకు సమాసమున నా చేశములగు పుంపువర్ణ ములకును, బరుషసరళములు వరములగునవపుడు నుమాగమ మగును,

చిగురు + కయిదువు:---చిగురు:-ఇది స్త్రీ నమముదంతము. చిగురను నాయంధ మని యర్భముగాన కర్త ధారయసమాసమం, కయిదువ్రునందలి యాదివర్థ్యము కకారము వరుషము, ఇది వరముగా నుమాగమము కలి. 'నుహ్‌” అనునది పొల్టుమకారము పోవు 'వృత్యయము గాన మిత్తు, ఇది వకృతియం త్యాచ్చుకంటె నవ్యవహిత వరముగ నగును, కాంగా చిగురును శకయిదువు. సరళొ దేశము చిగురును(గయిదువు, ఇది సమానము గాన 17 చేనగు బిందుసంశ్లేవస్వత్టములలో మిందివిధివే నతష్టరావము నిషిద్ధ

4 న యా భో క న్‌ గాం మగుట నర్గపూర్ణ బిందుద్వయమును, సంస్షేషమును గ్రమముగం గల్టును. కాన “చిగురుం ఎైదువ్వు చిగురుర్నగైదువ్వు చిగురు స్లైదువు అని రూవృక్రయ మేర్పడును. పరుషములు వరములగునపు డిళ్లై రూవ్యత్యయ మూహ్యాము, దీర్గ ముమోందనె నం బూర బిందుసంశేష యం ణ్‌. యం ర్ల (ma) య

ములు రెండును నుండక నర్గ బిందురూవ మే యగుననుమాట మటువరాదు, “ఉన్న తంప్రు 4 గొడుగు.ఇది సహాజసరళేమున కుదాహరణము. ఉన్న తేము 4-గొడుగు:నంధి బిల్లి న్యూ, ముచే మువర్ణ కమునకు పువర్థము రాంగ ఉన్న తంపు-గొడుగు. “గొడుగు” అను వదము నాదిది గకారము సరళము, ఇది జరముగా నుమాగముము, “ఉన్న కంపును గొడుగు సంధి 1రి సూత్రముచే | దృుతమునకు_ లోఐసంచ్హేషములును 19 వేం బూర్జ బిందువును వికల్పముగం గాల “ఉన్న తంపుగొడుగు, ఉన్న తంపున్హొడుగు, ఉన్న తంపుం

సరధివరి చ్చే ద ము, 85

గొడుగు” అని రూవ్యృత్ర యము సిద్ధించును. ఇటే సరళములు వరములగునపుడు రూవ తయ మూహ్యాము, మువర్ష మునకు ఫువర్త ము కలిగినపుడును నిభే వరుషసరళములు WU (ఇడ) ౯59 mp] బరములగునపుడు యథాఖా శ్రచూగ దూపముల సాధించికొనునది. ఫూర్వన్యూత్ర, ముచే త్ర పో అ న్స న వ్‌ తము నీదు మే వు నేని విధానము వ్యర్థమగుంగాన సూ త్రవిహితమెన య్నోదు విషయమున నాలోవవిధి వ_ర్డింవదని గృహింపన లెనని 'విధానసామర్థ బముచే' అను నూరివివరణమునక్రు. దాత్సర్యము, మాందివిధి చే న్వత్వరూవము గ లుగదుగాన న్వత్వరూవ మునకు సంబంధించిన నం జేహమును బొంద నవకాశములేదు. నలుళకడలు:---ఇది సంఖ్యావూర్వముగాన ద్విగువు, నాలుగుశబ్దము “నలం అనురూవమును బొంచెను, (యా ప్రౌఢ 92, 99) ఇందు “నలు” అనునది స్త్రీనమము. దీనికి బరుషము పరముగా నున్నది. ఐనను నుమాగమను గలుగదని కొండఆందురు. గనడదవాడేశమే గలిగి నలు గడియనియే యగును. ద్రుత కార్యములు దు,తము లేమిని నసంభవింవవు, కాన 'నలుం

| గడలు, నలున్లడలు, నలుంగడలం” అనురూవములం సిద్ధింవవు. కాని “నలుంగడిలని శతి

3

కింపుగ రూపము వినంబడెడి. ఈ వాక్యమును సూరి వ్రాయుటకు “సరసాదిళ్యచేన నలు గడలు ఇ త్యొది వ్యావృ త్రిక” అనునవో బలునివ్రాంత మూలము. దీన మూలమున 'నలుం గడి అనువదమునందలి గ'కారమునకు ముందున్న యర్గబించువు వృమాదపతిత మన వలెను. ఒక్క చో నీనుమాగమము స్థిరము పరమగునపుడును గన్పట్టు చున్నది. గరువము శమురు వు;---గరువపు శ+మురువు, గరువపు౫-ను౫మురువు=గరువపున్సురువు, స్థిరము వరముగా సంశ్లేషరూవము, ఇందలి యుదాహరణముల ననుసరించి యీవిధి కర్మ్శ'థా రయమండే యగునని యనరాదు. సమాసంబులందను బహువచనమునం చేసీ కర్మ భారయేతరంబులందును ననంగాం దత్పురుషమునను నీనుమాగమ ముదం తాచ్చిక్రముల మోాందం గలుగునని యొన్నవ లెను. “మిరియంపుంబొడ్కి పునుగుందావి, కన్నుంగవి ఇత్యా దులు తత్పురుషమున నైన నుమాగమమునకు లమ్యములం కవిపృయుక్రములు గన ట్రెడి, పుంపులుగూడ నుదంతములే యగుటంజేసీ యీశార్య ముదంతేనులకుం గలుగుననినం జాలునుగాని సహజోదంత స్త్రీ సమములమో(దశే యని పాఠకు లర్థ ముం జేసీకొందు రే మో యని పుంపులమాంద6 గూడ నగునని నూరి నిర్వచింవవలనీవచ్నెను, (సథ మెక వచనము దో ంవనియా చ్చిక శబ్దములు స్రీ సమములని విశదవజుచుట మైనది.

ఇచ్చో “నుమ్బోత హల్యధర్వణాచార్యమ తాల్‌ ” అని యప్పకవి చింతామణి సాఠ మగవడెడి. అధర్వణము చింతొమణివివరణనునియు నందు లేనివిషయములను సందిగ్గ ములగు వానిని వివరించునదనియుంం ననుట యయం_క్టికము గాదు. మూలమం నాభారముగం జేసీకొని వివరణము 'వెడలునుగాని విపరణము నాభారముగం జేసీకొని

86 బాలవ్యాకరణము

మూలము పుట్టదు. కాన వివరణము మతము మూలమున ద్ర స్తావింపబడుట యసరి భావ్యము. మలీయు నాధర్వజమున సాదూన్య ముగ వాల్లు పరమగునపుడు నుహాగమ విధాన మగవడదు, దాన హల్లు పరమగునపుడు నుమాగమము గల్జుట యధర్వణునిమత మనుటయు. బొనంగదు, కావునం బై పొఠ మప్పకవి యథర్వణుని పే సరిటం గల్పించిన కృతేక పాఠమనియే యనం దగును,

సమానంబులందు ద్రుతంబునకు స్వత్వంబు లేదు. ౨౬.

టీ, సమాసములందు ట్రై కమునక స్వత్వరూవము సంభవింపదు. స్పష్టము, “డన్న తంపునుగొడుగు; సరసంపునుబలుకు అనునట్టిరూవము "లేర్పడవని భావము,

తలంబ్రాలు ముదలగుసమాసంబుల ద్దు, తమునకు లోవములేదు.౨౭.

తల: ట్రెలు - ఒడి. బ్రాలు - శేసద్టూలు.ఊరలుంద. ఊరంబిచ్చిక, దాక ఛాతీ ధ్‌ స _ గం _ గ | తోడంబుట్టువు - త యబుట్టువు - ఒల్లంబాటు - ఒడంబాటు - ఇత్యాదులు

టీ. తలను గా ప్రాలు:-ాఇందు. దలననుదానితుదిద్తుతము సమాసమందలి దగుట లోపము రాలేదు, నరళా దేశ మర్భబిందును పూర్జ్యబిందువుం గలుగ “కలంద్రాలు, తలంబ్రాలు” అనురూవము లగును, “తల ప్రాలు” అనీ గాదు. సమాసము గాన న్వత్వరూవ ముండదు, ఈసూ త్రము క్రింది యుదాహారణములందు దుల్‌ మూగవుము గద గ ల్రైననుట కాధార మగపడదు. ఇందు “తలంబ్రాలు, ఒడించాలు, ఊరంబంది ఊరంటిచ్చికు” అనునవి సష్పమాతత్పురుషములన్న విభ_క్టిలోవము గలిగి నుమాగమము గె ననవ లెను, లేదా సామాసికవిభ క్రిలోపళా స్త మాయానమానములందు నహజముగ నున్న ప్రృత్యయ ములకు సంబంధించిన బేగాని యాయావిభ కులకు మూజుగం గల్లిన మటీయొకవిభ కులకు (ద్వితీయాదులకు; స_ప్పమికిట ద్వితీయ) సంబంధించినది గాదన్న నివి యలంక్సమానము అనియు ద్రకృతుల్య దు తేమునశే లోవము గలుగదని లెల్చునూ త్త మీది యనియు ననవలయును. _ (చూ. తత్పురుషసామాసికవిభ_క్రిలోవత్వము సంధి 4రి-44 అల్లే “తోడయుట్టువు; తోంబుట్టువు' అనునవి తమ సహజ్యదుతములతో నిల్చినవనియు, వానితుది, దుతముల లోవము నే, ; యాసూత్ర్రము ని-షేధిచునదనియు ననవ లెను, ఇంక

లో “సేసంట్రాలు. అనుదొనియందు . దు తము గహాజముని యెట్లు నియాపింపవలసియుండునన

సేసవిషయమైన యని విషయస్నప్తమియని సమర్థింవవశెనని తోంవెడి. ఇంక బల్ల, ఒడి . అనునవి (దు, తౌంకములని వ్య స్తవ, వ యోగముంజూపి సమర్థింప నవకాశము లేమిని నుమూగమము వీనికి “సరసాల్‌ * ఆ అనునాధర్వణో క్రి ననుసరించి సిద్ధించెనని వెవ్చవ లెను,

పెయంశ ములను గమనింవంగా6 గొన్ని నహజ్యద్రు, లొంతములగుట వానితుది

సంధివరిచేద ము. 87

(ద్ముతములు సామాసీక దు తేలోపశా స్త్ర మునకు విషయములు గాకుండను, గొన్ని యిందు నూతి రచుట మజణఆచినన్కుు నుమాగమము నమాసమున నంభవిం చిన

రూవములగుట వానియాగ మద్రుతము లోవింపకుండం గా పాడను నీన్యూత్ర మారబ్ధమయ్యెననియు చాన నిది సహ జాగ ము దృుతద్దయ మునకును నమాసములందు లేపమును ని'షేధించుశా స్త్ర మనియును ననుట యుచికమని తోంచెడి. ఇంతకంటె వీగమాననదములందలి పూర్వ వదములం నమాసమున (దు, తొంకంబు లగుననియు వాని

లో తుది దు తములుం సామాసి కదు, తలోవశా స్త్ర మునకు విషయములు గావనియు ననుట

యొపాడి ఇందు _దు,శము లెట్లు కల్తెనో యివి యొనమానములో తెల్చ్పక నిప్రణముగ నూరి దృుకమనవ ఏ లోవము గలుగదని సూత్రించుట యసంగతముగ నున్నది, సామాసిక

యాసమా 'ఒల్ల_ఒడి అనువాని నట్టన నవకాశము గానరాదు గదా! మజీయు వీనిని సమాసము లుగ చేల యంగీకరింసవలెనో తెలియకున్నది. వీనిని సమాసము లనుటకు నువూగవముము

ద్రుతలోపశా స్త్రమునకు (దృుతాంకముచే విషయముగాం జేయుటంబట్టి సములం బూర్వవదములు (ద్బుతాంతములనియే భావించెణే మో? అఆట్టనినను

గల్వుటయే వ యోజనము గదా! అట్టి వ, వ యోజన మావ్యాకృతిలో నుదం కేతరాచ్చిక వదముల్నపై సిద్ధింవమి నీసూ (ల్రేమున కర్ణ ము కన్సట్టకున్నది. ఈరూవములు పూశ్హార్థ ములతోం ,బ బ్ర యోగ ద్ర నిద్ధములోసటను ద్రుశమ గలిగినంగాని యారూవములు సంభ వింవకుండుటను నిండలి శఇండువదములు వెటొొకయర్థ మును బోధించుటను గమనించి సమాసములనుచు6 దాను వీనిపై నుమాగమమును సాధింవకున్నను సమానతను సాధింప కున్నను నిపుణముగ (ద్రుత మునకు లోపము రాదని నూరి తెలల్పట యనంగతము7ా

:C

నున్నదనక తీరదు, ఈరూవములందు నంశ్లేషము (పృయోగప్ర సిద్ధమైన ట్రగవడదు. ఫూరో్వో త్రరపదములయన్వయ సంబంధ మునుబట్టి యిందలి యుదాహృృతులు సమాసా

భాసము లనుట సముచితమని తోంచెడి, కర్ణ ధారయంబులందుత్తునకచ్చు పరంబగు నపుడుటుగాగముంబగు.౨౮-

న్‌ జురు 2 అము న. క అకుటము. మ మూ నిగ్గు en అుదము ౭2౪ నిగుటదము. ౧ ది రోటి సరసప్ర 49 అలుక ౭0 సరసవ్రుటలుక,

టీ, “సామానాధికర ణ్యేషూదం తొ నాం టుగాగ మో౭2 చి స్యాత్‌ * అనునది మూలము, కర్ణ ఛారయసమాసములందు వాస్వోకా రాంతము లగుశబ్దముల కచ్చు వర నుగునపుడు టుగాగమము నిత్యముగ నగును, ఆచ్చికోదంతమును ( స్తే సమము) పుంప్వా

నైవ బాలవ్యాకరణము

దులచే నుదంతము లైనశబ్దములుకు నుదంతవదము చే గ్రావ్యాములు, కర్మ ఛారయంబు లందను బవహబువచనమునం జేసి కర, ధారయమేగాక శేషషష్టీతత్సురుషమును (గ్రావ్యాను యని తోంచెడిని.

కఅికు-- అమ్ము: ఇది కర, శారయము, 'కజకు” అనునది యుదంత స్త్రీ నము, దీనికి “అము అనుశబ్దము నాదినున్న అకార మచ్చువరముగా టుగాగనుము, “టుక్‌ ” అనునది కకారము లోపించు వ, త్యయము గానం దొలినదమున కంతావయవముగ నగును, కజికు శాట్‌ 4-అము=క అకుటమ్మ. ఇల్లై 'నిగ్గుటద్దము' వృృక్కియను గృహించునది, సరసప్ర -అలుక:=-'నరనము అనుదానికుదిని గర థారయమున పువర్థ్థము కలిగిన రూపము. పువర్ణ ముదంళము, దీని కచ్చువరముగా టుగాగమము. నరనప్రుటలుక. ఇర్లోంపు వర్హమునకును నుదంత స్తీ సమములకును నజాగివదము పరమగునపుడు కర, థధారయమున టుగాగమ మూహించికొనవ లెను, “వేల్పుటావు, కహ్వరసుటనంటులు” ఇ త్యాదులందు! దత్పురు షేతరసమాసములందును నీటుగాగమము గాననయ్యెడి. మణియుం గర్శ్మ ధారయ మున నుదంకములమె చే గాక యితరములగువానిసెం గూడ నీటుగాగమము గన్పట్టు చున్న ది. “మిద్జాటిల్లు, వల్రైటూరు, "తేచిటీగ, దుక్కి, టెద్దు. ” కాని ప్రాచినభావలో నిట్టిరూ పములుండు టరుదగుటంబేసి చింతామణి “సామా నాధికర ణేమి అని యే కార్థి భా వరా వసా మర్థ్ధముగల కర్మ ఛారయ భేదముల చెల్ల (గృహింవ బహువచన (వ, యోగము వేనెంగాని తత్పురుషమును సంగ్థ్రహీంపం గాదని వెవ్పవలసీయుండుట చే వానివివరణవుగు నిందును సమాసములను బహువచన మున క చేయర్థ మనుట లెస్స,

కోర చఛారయంబునందు. 'బేర్యాదిశబ్లముల కచ్చుపరంబగునప్పుడు జార్జి (ఎ టుగాగవుంబు విభాషనగు. ౨౯,

అవి జ 0

చరుటుకము. 90 ఉరము అ ౨ము

సరురము. చిగురుటాకు. చిగురాకు.

రు . ' సాదర వా ట్టు » రెల్లు శ © 8 వాద ఉల్లు య వాదరిల్లు.

చిగురు ఈక 6 ఆకు తిది క |

టీ, కర ఛారయనమాసమునం బేరు మొదలగుశబ్దముల కచ్చువరమగునపుడు టుగాగమము వికల్పముగ నగును, పేర్వాదు లనుటం జేసీయుం గింది యుదాహృతులం జేసియు నిందు జేరందగినవి సవాజోదంతములైన యాచ్చిక స్త్రీసమళబ్దములే యని

సంధిపరి చ్చేదము, 89

యెన్న నది. ర న్యూ త్ర ముణే వనికి నిత్యముగ టుగాగమము సీద్దించుచుండుటం చేసీ ఇ అ జఫ a 2 కో . బాబీ వికల్పముగ. గలుట్నకె యాస్నూత్ర, మారబ్ధమయ్యెనని (గృహింవవ లెను రురు 1 ఉరము;=ెపీరీ అనునది స్త్రీనసమము. దీని కచ్చు పరమెనదిగాన టుగాగమము కలుగ “పీరుట్‌ ఎ ఉరము=ెపీరుటురము అనురూవము సిద్ధించెను. టుగాగమము గలుగనప్పు డుశ్వనంధి నిత్యముగం గల్లి '“పేరురము అగును, ఇళ్లు తక్కినరూవము లగాహ్యాములు, ఇందలి విఫాఫోవదమునకు వ్యవస్థ చేసి “వ శ్రిటూ” రి త్యాదుల సాధించుట యుచితమని తోంచెడి, ఆగమశాస్త్ర మనిత్యమను సంస్కృత వ్యాక ర్హలసం ప్రదా యము ననుసరించి టుగాగమము నందని “చిగురాకు మున్నగు నీస్తూత్రోో దావ్భాతుల సాధింపనణనుగాని నుబోధ కై న్నూ త్రాంకరమున ఏనిని నూరి సాధించెననందగును.

పేదాదిశబ్రంబుల కాలుళ బ్రను పరంబగునపుడు కర్తద్రారయంబునందు రుగాగముంబగు. ౩౦.

"వేద 660 ఆలు తం "పేదరాలు.

వీద 688 ఆలు . ae వీదరాలు.

చేద_బిద-ముద్ద-'బా లెంత-కమ-జవ-అయిదువ_మనుమ-గొడ్డు - ఇట్టివి "పేడాదులు. ఇందు జవ్వనిళ బ్లంబునకు జవా దేశథంబని యెజుంగు ప, *వకా న వరాండి వ నది. “ఏ కాంతమునందుూ నున్న జవరాండ్ర నని వ, యోగము.

టీ *పేద మొదలగు నాచ్చికముల కాలుశబ్దము పరమగునపుడు రుగాగమము నిత్యముగ నగును. ేద+-ఆలం:---రుగాగమము, “పేద ర్‌ 4-ఆలు=ెపీదరాలు. ఇటే తక్కినయు దాహరణముల సాధించునది. ఇదియు కకారముపోవు (సృత్టయముగాన బృకృతి కంతావయవముగ నగునని యూహిొంచునది. ఈయాగమములమోంది యచ్చులు నుఖోచ్చారణమున కైనవగుట లోపించుననియు దాన పొల్టులే (ట్‌, లొ మిగులుననియు (గృహీంచునది, జవ్వని +- ఆలు: ఇందు “జవ్వని” అనుదానికి “జవ” అనునా దేశమగును. జవ ర్‌ ఇ ఆలం=జజవరాలు, “నీ కాంఠమునందున్న జవరాండృను'” అని యల్లసాని పెద్దన మనుచరిత్రమునం బృయో గించెను. కాన జవ్వనిశబ్బమునకు “జివ” అను దాని నాబేశముగ6ం జెవ్చకరీరదని నూరియాశయము. ఇది సామాన్యముగ నాచ్చిక విషయము. “రేఫ నీవ క్వచిదృ వేజ్‌ * అనునాధర్వణము దీనికి మూలము. “జవరాలు వ్యతిరిక్తా---భూయాంన ఇత్యాచార్యో కః, వర్షలో పాగమా వ్రైశే నర్వసన్‌ స్తద్భ వేవదే ఇత్యథర్వరోడేక్స నస్య లోవ అనునవోబలునివ్రాంత జవరాలు రూపసీద్ధివిషయ

90 బాలవ్యాకరణను

మునవ్రాసీన సూరివ్రాంతకు మూలము. అందును, “ఇక్కాడజవ్వనళబ్ద్బ మునకు జవా చేశము అను కవిజనమండనవాక్యము సూరికి ముఖ్యానుసరణీయమయ్యొనని తోయండి.

కర్మధారయంబునం దత్సృ్సమంబుల కాలుశబ్లము పరంబగునపు డత్వం బున కుత్వంబును రుగాగవుంబునగు. 3౧.

ధీర . ఆలు ... ధరురాలు.

గుణవంతే 3౭+ ఆలు *** గుణవంతురాలు. ఇచట వృర్తియం డాలుశబ్దము స్తేన త్రపరము.

టీ, 'దారా్టేఒత ఉదపిరరి అనుమూలమున్ను దానిని “అజ లో రాలుశళ్లేన సమానార్థకతా యది, సమాస స్తత్ర చో ద్రస్సాాత్‌ * అని వివరించు నాధర్వణమును మూలములు, కర్మ ధారయమున తళ్చ్సమాదంశ శబ్దముల కాలుశబ్ద్బము పరమగునపుడు వానితుదియత్తునకు వ్రాసోో కారమును దత్పరముగ రుగాగమమును నిత్యముగ నగును. ధీరురాలు;----థీ రా శబ్ద మునకు నామంబులతుది దీర్భ ంబునకు హ్రస్వంబగు ననువిధిచే వ్రాన్వము గలుగ “ధీర” అని యగుకు. ఇళ్లే 'గుణవంతమ్‌ అను తత్సమము 70.71 చేశైన ద్వితీయాంతతుల్యప్రాతిపదిక త్వాంతిమమకారములోపములు గలుగ “గుణవంకి ఆను నదంశత త్స మ ప్రా తిపది క మేర్ప్చడును. పీనితుదియత్తుల కుత్వము గలుగ 'ధీరు షూ అలు, గుణవంతు + ఆలుఅనురూపము లగును, రుగాగమ మాబేళోత్వమున కంతావయవ ముగం గలుగ ీరుర్‌ శ ఆలు=ధీరురాలు, గుణవంతుర్‌ [ఆలు = గుణవంతురాలు” అను రూపము ేర్పడును. ఇథే “విద్వాంసమ్‌ = విద్వాంన = వి దాషంనుర్‌ ఆలు - విద్వాంనురాలు (విదుషియనుట) ఇట్లే యిట్టిరూపములం గలుగుట యూవ్యాము. కర్మ ఛారయంబునందును చేకవచన మునం జేసీ యీోస్ఫూతృము తత్పురుషవిషయము గాంజాలదు. కాన గుణవంతురాలు” అనుదానికి గుణవంతునిభార్య యనరాదు, గుణ వతి యనియే యర్థము. మఆఅకియుం6 దత్పురుషమున నదంతతత్సమప్రాతిపదికము. గల్లు టయుం బొసంగదు కాన నట్టివీసూ కృ మునకు విషయములు గావనుటయె సరసము, కాన దత్పురుషవతీమున “ధీరునాలు, గుణవంతునాలు" అని యిట్టివి 84 సూత్రముచే నగు నుమాగమవిషయము లయ్యుడినని యూహించు టుచితము. ఇచ్చోటి సమాసమున నాలుశబ్ద మాండుదాని నే చెప్పునుగాని భార్యాచాదకముగాదు. (చూ. అవో. పం పుట 227.228) శుద్రాదంతసంస్క్ట్భృతపద ములనక తత్సృమంబు లనుటం బేనీ హాస్వాంతిమాతరలో పాది కార్భవిశేషములు గల్లి తత్సమము లనిపించుకొనినవానిశే యిందు (గృవాణమనుట స్పష్టము. మజీయు నిసనమాసమున నదంశసంస్కృతసమము

స౦ధిపరి వద ము. 91

కంటం బరవుగు నాలుశబ్దము భార్యావర్యాయముగాక యాండుదానినే చెవ్వానదను టంజేసీయుు నిది కర్మ భారయసమాసవిషయ మనుటంజేసీయుం, బూరషపదము వి శేషణమే యైయుండవలెననుట స్పష్టము. కాన చెన్నివిధముల _గమునించినను నీవిధిని దత్పురునము విషయముగాం జేయ నవకాశము గానరాకున్నది. కర్మ ఛారయంబు త్రిక స్త్రీ సమ ధాతుజవి శేషణఫూర్వకం బై యుండునను నియమ మిచటం గుదురమి నభర్వణుం డన్నట్లు సమానార్థకళయే (విశేషణవిశేష్యభావము) కర్మ ఛారయలతణముగ నిం చెన్నవ లెను, కర ర ఛారయమున సంస ర్రాతమున స్త్ర న్స్‌ లింగవిశేష ణి ములకు బుంవద్భావమగుంగాన నట్టి బడ్డి నిచ్చోటునను, గుణవ వట్టిలాదులపుంలింగా దంతరూవములే తొలి నిల్చెననియు నిభ క్ష్యృభౌవముచ నుత్వాఖెవము గుడిశననియు నని గృహింపందగునని కొందం, దుః నీమైన నిట్టివి కర, థారాయాభాసములనుట యుచితమని తోంవెడి.

నంబంక్య క్వచిదర్గ స్స్యాదసంబం భె విలతణ$,*” అనునాధర్వణమును, “ఇతో

చావప్‌ స్రీ మూ త్ర (త,వర తాత fo ఆను నవోబలునివ్రాంత యు క ఇచట వృ_ల్తియం చెలం శబ్దము ళ్‌ స్త్రమా త్ర వరీ*వును నూరివివరణమునకు మూలములు,

లొదరిల్లు మొదలగు రేఫాం తెచ్చికసమాసము లయను కరణమున నుత్వము నుఖో చ్చారణార్థ ము తోలివదముతుదిం జేర్పంగ నిట్టిరూవము లయ్యునని ఫాహితత్వవిమర్శకు

లండు. క_ర్షధారయంబులందు మువర్ష కంబునకుం బుంపులగు. 8౨. సరసము మూట సనరసపుమూట గీ శే . na త ధ 8 సరసంపుమాట. నిం వనము విరసపువచనము స J తత ఈ వ్‌ ( ళ ౪౪ నము విరసంపు వచనము.

టీ, “మోస్తు విభక్ష్యేకపచనశే పుంవూ” అనునది మూలము. కర్మ భారయసమా అ= తాలి నములందు మువర్ల కమునకు “ఫు, ౦పు” అనునవి వర్యాయమున నిత్యముగ నగును, మువర దం ల కము=ము ప్రత్యయము. ముప్ర్కత్యయమున కా దేశములంగ విధించుటం బేసి యిట్టిసమాస ములందు (సమాస 95 సాహాసికవిభ క కిలోవశా స్త్ర ముచే మువర్థ్మ కము లో పింపదని గ హించునది. Cy నరసము చ మాట:--ఇందు సరసమనుమాట తుదిమువర్థ మునకు పుంపులలో “పు”వర్డ ము కలంగ సరనపుమాటి యగును. “0ఫు” అనువర్ణము గలుగ “సరసంసుబూటి

99 బాలవ్యాకరణము

ఆగును. ఇటే తక్కినయు దొహరణముల ప్ర శ్రీ య నూహించునది. తత్సమ ' Al నూ త్‌ మం

వివరణమున మువర్గ కమునకు విధించు కార్యము ముగాగనుమునకును గలుగుననుటంజే సీ సరసములం శ వచనములు. సమాసవిభ క్రి క్రిలోపళొ స్త్ర ముచే బహువచన లంవర్డ్య కము లోహ చినవీదవ లేక కారక 20 నూ సూత్రముచే మువర్గ కంక విశేషణముల శేకత్వము (goo పిదప ప్రుంప్రులు గలుగనగును గాన బహుంత్య్వమునః గూడ సరసంపువచనములు సరసప్రువచ ములను రూపద్వయ మేర్న జెడి. కర్ణ ధారయంబులందను బహువచనమునం జేసీ మా షష్టియందు యొక్క లోపీింప ముగాగమాంతములైన వూర్వవదముల ముగా య మువర్ష మునకును సీవిధి గల్లునని కొందజిండు. కొని ప్రాచీన కావ్యముల నిట్టివి గన లౌ మిని, చెల్లకర్య ఛారయముల నంగ హింపచే మూలనిపరణములం, బహువచన వ్ర, యె క గము చేనెననుట లెస్స, పైని నిరూపించిన ప్రకార మిక్కార్యములం బహుశ్వమందునా గలుగుననుటయే గాక యిట్టిచోటుల మువర్భక మున కనుటం జేసీ మువర్థక మునకు తత్స జూ 42. చే 'ంబు” ఆదేశము సంభవింపదనియు గృహింపవ లెను, లేదా యధర్వణుసివ అడ “సామా నాధికర ణ్యేము బహు త్వాన్ట్‌ పశేజవ్‌ చ ముబ్యోర్భ వే తాం పుం పొర్షిష్బూా చు ఆ జేశావ శ్ర సర్వదా*” అని ముబులకు స్పంపులగు చేని సమృతింవవ లెను, పెయధర్వణ కాగ ౫ యందలి ) “సామా నాధికరతే ణ్యేమ” అనుబహువచన మే కర భారయంబులందను బహుణతక మునకు బీజము. చింతామణియందు విభ క్రులె లెల్ల బరనుగునపుడును బ్రభ్యమెళవ. చన మజ నను మువర్షకము విధింపంబడినను విభ క్ష్యేకవచనమున నే పుంపులగుననుటం జేసీ © -మైక నచన మునకు మా శ్‌ మే యీవిధి వ నర్రించుననుట తెల్లము. కాన చింతామణివయా

het, శే (|

మున బహుత్వమున ప్రపపులను గుదుర్ప్చవ లెనన్న నందును “వీకత్వం భేదకగతబపహాం వచనానాం చ దృశ్యతే వికృతె” అని వికృతివిశేషణగత బహుత్వమున శేకతష్టనుు సాధింవంబడిన దగుటంజేసి యది నుసాధమే యగును. పౌఢవ్యాకర్హ తామర 8 "కర పరమగునపుడు పుగాగమము గల్లునని తొమర పాకు సాధించి దీనిం బూరించుట నరయుం నది, “మయృుము”” అనునవి “ప్టుంపుో గా మాబుటంబట్రి నువిభ_క్టిము కారయతులు సార కము లయ్యుడి. Wu ఉదంతమగు తద్దర్థార్ధవిశషణ మున కచ్చుపరమగునవృడు నుగాగమంబగు, ౨9,

సంఘము 03 అతందడు 98 చేయునతండు, నెడు 00 ఆతడు 6 వచేనెడునతందం. ట్‌, 'నస్సా్యాత్త త్రద్ధరో తః” అనునది మూలము, . వృాస్వోకార మంతమందు ౬

గల కద్ధరార్థకవి శేషణముల కచ్చు వరమగునపుడు నుగాగవుము గలుగును, ఉదంత

స౦ధిప వరి చ్చే ద ను. 98

మనుటం జేసీ యిదంతమగు చేసె డత్యాదు లుగా గావహ్యాములనుట స్పష్టము, విశేషణము లనుటం బేసి చేయు నిళ్యాది తద్ధర్థార్హకసమాపక ము లీసంధికి విషయములు గాంజూలపవని గృహింపవ లెను. శ్రీయ hk-k5 సూత్తముల చే నీవిె్శేషణములు సాధంవంబడినవిః చేయు *_అతండు:--ానుగాగముము, చేయున్‌అతంయం చేయునతయ. ఇట్లే తక్కినవి గ హించునది, త తద్ధర్యార్థకముల"కే కే యనుటంజేసి యితరోదంతముల కి క్కా_ర్భము సంభ

వింవదు,

కళేలవట్టికలోం జేరని వెల్ల 'దుశవ,కృతికము లే యను భొవనంగల్లి చింతా మణ వివరణములగు నాధర్వణ బొలనరన్వతీయాపహో బలవండితీయములు “నస్యాత్త త్తద్ధ రోత అను సంధిని షేధ పాఠమునే యాదరించి దృుతృప్పకృతికములగు కడ్డర, యాకజ్ఞన్యవిశేషణో కారములకుం జంతామణిలో న క్వేతో్టత్వ సంధిసూ శ్ర సులు కృతికాదు త వకృతిక సామాన్యములనువిషయము నూంతలలాన్‌ సంధి స్వా పేని నూచించుచు నిచ్చోటుల సంధ్యభావమునే వృతిపాదించుచున్నవి. మణీయు మూలస్థ మగు తద్ధర్థ పదము (ద్రువ, కృతిళోదంతములైన తద్ధర్య విశేషణ తత్సమాపక కి యలను శంటిం బోధించునది గా నెన్ని వాని శండింటిసంధిని నిషేధించున దస్మూత్ర, మని నిర్వచించినారు. ఇందులకు “ పృథనుళ్ళొ త్తమతై బవ తొసు కద్ధర్శ సంజ్ఞ కౌ భూతా ద్యవిషయా త శ్‌ మెక త్వార్థాభభాయకా , ఉఊదంతేచ సదాసనాంతే న నంథి సత, కల్ప "తే అను నధర్వణుని తద్ధర్థ వచాదుల వివరణమును, దద్ధర కి యలం దుండు నుకారమునకు సంధిలేదని సామాన్యముగం దద్ధర్శో' కారముల నెల్ల సీనూ త్ర మునకు విషయములుగం చేయు బాలసరస్వతివ్రాంతయు, 'తద్ధర్మా కారస్యాచి సంధిష్టో స్యాల్‌ , కద్ధర వచేన తద్ధర్శ శ్రీయా తజ్ఞన్య “పశీవణం చ గృవ్యా తే” అని యధర్వణ బాలనరన స్వతులనే యనుస క్‌ నహోబలుని వ్యాఖ్యయుం బ, బ మాణమనులు. మూలము నందలి సూత్ర,క్యమ మరసినను నిది సంధ్యభావవిభానవరమే యగు. అప్పకవి యీ నిషేధము దు దుశేవ, వ,కృతికములగు తద్ధర్థ సమావక క్రి యావిషయముగ నెన్ని త తద్ధర్థార్ధక నిశేషణములకు “హకువదసంభవాణా మఠ న్తథాసమచి అని యచ్చు వ వరమగనప్పుడు నుమాగనుము నొక కొతీ పొఠముం గల్పిం చి విధించెను,

సృహ ల న వ క్ర గ త్ర స

విశేషణములను (ద్రుత కృళలి ములు నెన్నుట ఠతనకాలపుంబండితులకును

దన వ ణాళికకును సమశము గామింజేసీయుం జింతాముణి వణాళిక ననుసరించినను WW ఆర Wy

దద్ధ ర్యార్థక విశేష ణములు తమకుం బరములగు విశేవ్యములతో నన్వితము లయినపుడు సమాంత యవశ్ళ మంగీ కార్భమగుటయం సామాసికదు,తలోవళా స్తముసలని ద్రుత

లీ అ \

లోవ మనివార్యమగుటయు స్పష్ట్రవడుటచే లు వ్హమైెన ద్రుతమును బునరుద్ధారణము

94, బాలవ్యాకరణము

చేయుటకే యీస్ఫూత్ర మారబ్ధమయ్యెననుట సయుక్రికమను తలంపునం బేసియుం, జింతా మణిసందర్భము పూసగ్రచ్చినట్టు స్మ్క్ర్రమముగ నున్నదని సిర్ధాంతీకరించుట యశక్య మగుటం జేసియం , “లంకృంత్తేషో నాచి” యనునది యితర (ద్రు,లేవ,కృతికముల (ద్బుతేము లం ప్రముగాకుండ నిల్ప సమర్థ మై యుండుటంచేసీయు, నప్పకవి తద్ధర్శ విశేష ణములకు నుమాగవుము విధించుచుం దోడువడు చుండుటంచేసీయు సూరి మూలమున్కు నకార విధాన వరముగ నే మెంచెనని తోంచెడిని.

వష్టిసమాసమునం దుకారబుకారముల కచ్చు వరమగు నప్పుడు నుగాగమంబగు. 3.

రాజుయొక్క ౨౨. ఆజ్ఞ =. రాడొనాజ్ఞః

విథధాతృయొక్క_. * + ఆనతి +=. _విథాతృనానతి,

ట్‌, 'పష్ట్యా ఉతోచి నుమ్సే చి అనునది మూలము. వృయోగముల ననుసరించి మూల స్థమగు చకారమునకు ఫలముగ బుకారమును గూడ మూలమునకంటె నధిక ముగ సూరి సంగృహించెనని తోంచెడి. సూత్రము నందలియుకారము. సవాజ కృ తి, మోదంళముల _ శండింటిని బోధించును. దిర్దాంతము లనంభవములగుట( దవరకరణ మనాదృతము. సష్టీతత్స్పు రుషమున సమాసీక విభ_క్టిలోవ విధిచే లు ఫ్ప ష్ట్‌వ వృత్యయమ్ములైన యుకార బుకారాంతవదముల కచ్చు పరమగునపుడు నుగా

ర్‌!

గమము గలుగును, రాజుయొక్క. + ఆజ్ఞ: యొకక లోవము. రాజు 4-అజ్జ, ఇం దుకారాంత మైన రాజుళబ్దము ను'కారమున కంతావయవముగ నుగాగమము, న న్‌్‌ రాజు *న్‌ + ఆజ్జ= రాజునాజ్ఞ. విధాళ్ళయొక్క..--అనలి:_ తత్సమ రీతి సూ త్రముచే వి ధాత్భశబ్బమున కత్వ స్తీ వద్భావములు వికల్పముగ నగుటం బక్షమున విధాతృండను రూవ మేర్పడు, అట్టిరూవ మె బుకారాంతము గాందగుట నిందు దానిశె గృవాణము, తత్సమ 28 స్యూత్రముచే నిగాగమము పాలీ కమగుటంటబేసీ విధాళ్ళయుక్క. యనిరూవ మగును. కాన నిగాగమము గలుగనిరూవమె యిందు గ్రావ్యాము. యొక్క_కు లోవము, న్‌ ఆస _ / వి ధాతృ + అజ్ఞ, దీనిచే నుగాగమము. విధ శృ 4-న్‌ + ఆజ్ఞ =వి ధాక్ళనాజ్ఞ, నిగాగమ మును గలిగియున్న వతృమున ను కార బుకారాంకములగుట నంభవింవమిని యొక్క_కు మాత్ర, మే లోవముగలిగి “విధాతృనియానతి, రామునియాజ్ఞ " మున్న గురూవములే సిద్ధించెడి. నిగాగ మేకారమునకు సంధియుగలిగినవో “రామునాజ్ఞ "యగును గాని నిగాగమా భావమున 'రామునా స్టే త్యాదులు సిద్ధింపమిని, 'విధాకృనియా కై” త్యాది నిగాగ మే కార

'సంధ్యభావరూవములు చ యు క్తముశై (వ సిద్ధ దములగుటను, నీవిభానము సార్థకనుగు

సంధివపరి చేద ము. ర్‌

టయేగాక నిగాగమే కారమునకు సంధి రాదనువిషయమునీ స్పష్టవజవెడిని. షష్టీ వృక్యయములు చేరినపదములలో నొక్క యొక్క వ్రృత్యయమువేరినవానికే మంది వదముతోడం దత్పురుషము పొసంగందగియుండుట చేత సూ శ్రమునందలి షస్టీసమాస వదము యొక్క. షష్టీతత్పురుషమునే బోధించును. మూలము సమాసపూర్వావయవ యొక్క_ షష్ట్యంత మునకు దిషతియాతే లము గలుగ 'ద్రుశేము సామౌాసీకద్రుతలోవ విధిచే లోపింద నథానిం బునరుద్ధరింవనే యట్లు నుమిషిధాన మొనర్చియుండునని తోంజెడి. కొన్నిచోటుల వష్టీసమాసమున నుకార బు కరముల కచ్చు పరమగునపుడును నుగాగమమునకు లోవంబగునని (సౌఢవ్యాక ర్త, “శిరసందము, బచ్చింట మున్నగు వ యోగములం జూపుచు నీసూత్రమును సవరించినాండు. ఇట్టి నుగాగమము గలుగని

య (వ్ర యోగములు 16 శ తాద్ది వాజ్బాయమునుండి (వ వృద్ధినందిన ట్రనుమానింవందగును.

ఉదంత స్ప్రీసమంబులకును బుంప్పులకు నదంతగుణవాచకంబులకును దనంబు పరంబగునపుడు నుగాగముంబగు. ౩౫,

సాగసుందనము. నాగసు 9599 తనము ... పాగ సుందనము.

రి

oa

ర

&

GA aA ఈ a

౮ (౮ aN aN ax

OA

తెల 50 తనము ... శ తెలందనము. ౧౧ mn

టీ, 'నుమ్మోశళః' అను మూలమున శే యిదియు వివరణము. “ఠనే చ కుత్ర చిత్‌” ఆని మూలమును వివరించునాధర్వణము మూలము. (హ,సోోకార మంతమందులోల స్రీ సమశబ్దములకుళు గర్భ థారయమున మువర్ష్మ కమున కగు పుంపులకును, గుణవాచ కములగు నదంతశబ్దములకును భావమునశాన తనము వరమగునపుడు నుగాగమమగును. తద్దిత | సూత ముచేం దనవర్థ కము గలుగును. లు_ష్హ పృథమైకవచనములైన యాఃచ్చిక ములు స్ర్రీసమములు, సొగనుష(తనము:--- నుగాగమము. సొగనును శతనము. 16 చే సరళా దేశము. సొగను గాను దనము. 17చే బిందునంశ్లేషములు. ““సొగనుందనము, సాగనుందనము, సొగనున్గనము” అను మూ౭డురూభము లేర్సడును,. తద్ధితవృ త్‌గాన

96 బాలచవ్యాకరణము

స్వక్వరూవముగలుగదని యెన్న వలెను. ఇట్టే తక్కిన వూహ్యుములు, తనము పరుహొది వదముగుట వేం బరుషనరళ ములు పరమగునపుడు సామాన్యముగ నుగాగమమును విధించు 25 సంధి స్యూత్రమున నుదంతొచ్చికములయు, ఫుంపులయు. మో౭ది నుమాగమరూక్ష ములంబేన్చి యదంళఠగుణ వాచకముమో6౭ది నుమాగమమునే యాసూ తృ విషయ మొనర్ప. దగునం డు, 25 నూత ర ననే య షష్షీళత్పురు గునండ్రు, కాని 5 సూత్రము కర్శథా యమున నే యగుంగాని షష్టతత్పురువ మనందగు తద్ధితవృ త్తిని గాదని తలంచి కావలయు సూరి యట్లు చేయండయ్యెను. తెల్ల ++ తనము; తెల్ల యిది గుణవాచకము. తెల్ల, నల్ల మున్నగునని వర్గ వాచక య య య య మ ములు---గుణవాచకములని 6 తద్ధితసూ త్రము స్పష్ట్రవజ వెడి. నుమాగమ సరళా దేశ బిందుసంశ్రేషములం వర్యాయమునం గలుగం గనుముగ తెల్లన్‌ చాదనము. “తెల్లం య (WU రయం లం దనము, తెల్లందనము, తెల్లననము” అనురూషనులు గలుగును. ఇదే యదంతగుణవాచక ములశెలం దనము వరముగా ళభూవతయ మూపహ్యాను. య Uy

నమాసంబునం బ్రాంతాదుల తొ లియచ్చుమోందివక్టంబుల కెల్ల

లోవంబు బహుళంబుగా నగు. 3౬.

టీ. 'శష్లా నామాదిభాగేను నూతన త్వాదిబోధ కాక్క వీకద్వివర్డ శట్దాస్స్యు రర

ఛే డీ౭కిచ క్వచిత్‌ * అను నాధరషణమును మూలముగంగొని ప్రాంతాదిశా స్త్రమంతయుం గల్పితము, నమానమునం బూర్భవదము జై న ప్రాం తాదిశబ్దముల యాద్యచ్చు తరువాతి యత్షరముల శెల్టను బహుళముగ లోవము గలుగును, ప్రాంత మొదలగు నీసందర్భము నందలి సమాసఫూర్వపదము లెల్ల విశేషణములే యగుటంచేసీ కర భారయ మే సూర్రస్థ మగు సమాసమున ననువదము వే వాచ్యమగును. బనాళ పద్య ప్ర యోజనము మోంద స్పష్ట వడును, ప్రాంత “- ఇల్లు: ప్రాం తయను వదమునందు. దొలి 'యచ్చు ప్రా మోందియా కా

రము. దాని తరువాతి యషరములశెల్ల నీసూత్రముచే లోవముగలుగ “కీ అను భాగము లోవీంచును. దీర్చ ముపె సంధి రాదుగనుక యజాగమము గలుగును. కాన

ప్రా శ ఇల్లు, ప్రా4ాయ్‌ 4-ఇలు= ప్రాయిల్డు' ఆని రూవమగును. బహుళేముగా “(తి అను

సం౦ంధివరి చ్చే ద ము, 97

నది లోపింపకున్న యడాగమము కల్లి “ప్రాంతయిల్లు” అనియు నుండందగునుం అత్వసంధి బహుళమగుట నిందు. గలుగదన్న 6 బ్రాంతిల్లనురూప మేర్పడదు. ఇట్టే యచ్చు వరమగు నపుడును స్థిరములు వరములగునపుడును రూపము లూహించునది. వర్ణ ములనుటం జేసి యచ్చులు హల్గులుగూడం దొలియచ్చుమోందివి లోపించునని గ్రహించునది. ప్రాంతే భగ్యదులం దర్గబిందువు తనకాశృ్వయమగు వరుషము సోవుటచేం దానును దొలలౌనని కాని యచ్చులలో నీవ్యాక్ళతిని జేరుటచేం దొలంగెనని కాని భావింవవలయును. అసమాసమునను, ననం7గాం బూరాషవయవము గాకున్నను, బూశబ్ద్బము ఫూవుశబ్ద వర్యాయమనంగా చేకాతరశేషము గానోఫునని చౌఢవ్యాక ర్త “కాలకంఠునిళిరను ఫూ గగనగంగి అని యుదాహరించి దీనిని సవరించె,

లు ప్పశెవంబునకోం బరుషములు పరములగునపుడు నుగాగమంబగు, 3౭.

ప్రాత 60 శెంప్ర 0౪ (ప్తాంగెంవు. లేత . కావా 0 లేంగెమ. - ధా పూన ఎ. త్రోంట . పూదోట. మోందు 22 కడ 0 మింగ డ, "ంపు 668 తామర 69 నందామర. చెన్ను a0 తవ ప 6 చంవోవి,

చెన్నుళబ్దము వృత్తిని శ ణార్థకంబు ; బహుళ గృహణముచే విాందు వృభృతులందు నిట లోవంబు నిత్యంబు ; వ్యవస్థితవిఫావ చే ని ద్రుతంబునకు సంశ్తేషంబు లేదు. టీ. వూర్వస్యూతృముచే నూద్యతమరశేషములై నవానికి కచటతవలు వరములై నచో నుమాగమమగును. అనగా కచటతవ లాదియందు6 గలిగినవదములు వరముై నపుడా దృతరశేషములగు వదములకు నుమాగమము సంభవిం చుననిభావము. ప్రాంత కెంపు:--- పూర్వసూ త్ర ముచే “తి అనుచానికి లోవము, నుమాగమము. ప్రాగాక్‌ శ ఇంపు, సరళా చేశము. ప్రా శక్‌ గ గంపు. దీర్ధ ముమోందం గానం బూర్జ బిందునం శ్లేషములును, సమాసముగాన స్వత్వరూవపమును గలుగవు. ఇంక (ద్భుతమునకర్ణ బిందు వే 17 నంధిసూ త్ర ముచేం గలుగ 'ప్రాంగంపు' అని రూవమగును. ఇటే "లేంత + కొమృ=లే +కొమ=లే 4-

న్‌ స న్టూలల్‌ మ అని య నూహించునది, ఆద్యతరశేవ మగనది (వృాస్వాంత

సక్తి

es బాలవ్యాకరణము

"మైన 99) సంధిసూతృముచే ఖండబిందువు గలుగదు గాన 17 చేం బూర్జ్మ మే గలుగునని యెన్న వలెను, “కెంపు - తామర=శె + తామర=శే గాక్‌ =తొమరజశె + ౯ + చొమర= శెందామరి” అని వృక్రియ యేర్పడును, ఇళ్లే యథాసంభవముగ లోవరూవము లావ్యాములు. ఇందు వికల్ప, పృవృ_క్తిరాపబవహుళో ప్రయోజనము నిరూపితము, 17 సంధి

సూత్ర మునందలి విభాషాపదమునకు వ్యవస్థ గల్పించుటం జేసీ యీః ప్రాంతాదిశా స్త్ర మున నాద్భక్షరశేవములగవానిమాందం బరుషములు కరముగా6గ నగు ద్రుశతమునకు సంశ్లేషము సంభవింవదు. కాన “శెనామర చెన్గొవి” యనురూపము చేర్చడొపని గృహింపవలెను, అచట నట్టి కార్యమును గలిగింపనియదిగ నన్నుటయే వ్యవస్థ, ఇది సంసర్థ్భతవ శక ర్రల సంప్రదాయము. 17 నంధిస్నూర్ర ముచే నగు బిందుసంశ్రేషములు వర్యాయముగం గలు గట విభాహావదశ క్లిం జేసీయే యట చేత నిట్టిచోటుల నంశ్లేవరూపమును సంభవింవం జేయకుండుటక దానినే నియమింపవలనీయుండుళు గాన నదియే వ్యవస్థితమయ్యెనని యెన్నవ లెను, చెన్ను శబ్దమునకు వ్య_స్తమున నందము విధము ననునర్గ ములు వ్ర, సిద్దము లై నను సమానగతమగునపుడుమా శ్‌, మధ్గాని శెటుపే యర్థము గానం జెందొ వేత్యాదులందలి చెన్ను శబ్బ్దమున శెజ్జని యనియే యర్థము, కాన నంద మైన విధమైన యనునర్గములం సమాస గత చెన్నుశబ్బమునకుం జెప్పరాదని చెన్ను శబ్దమను నీ (ఈది సూరివివరణమునకాశయము, కోణార్భకముగాని చెన్నుశబ్దము నామవాచకమగుట కర్శభారయమున నట్టి దానికి బూ రార్రయవవిశేషణముగం ద్రయోగము గలుగదని ఫలితము. ఈవిధి బహుళమగు టం చేసీ ప్రాతయి ల్లి త్యాదులందువ లెనే మో6దు మొదలగును దావారణములందును దొలి యచ్చులమోంది పర్ణ ములకు లోవము గలుగనివతమున మోందుగడ మొదలగురూవము 'లేర్చడ నవకాశముండుటం జేసి పాలమాంది'తెట్టై 'పెరుగుమోంది తెళ్రై యర్థమగునపు డట్టిరూవ (మాందుగడుమ వ,సీద్ధమగుట నట్టి వానిని వారింవ బహుళవద మాధారమగు ననియు6 గాన నట్టిరూవములందు బహుళేవదశ క్టింజేసీ తొలియచ్చులమాంది వర్ష ముల కెల్ల లోపము నిత్యముగం గల్లుననియు నందులశే స్యూత్త్కమున బహుళవదము గృహీత మయ్యుననియు6 'బెలుపుటైతై సూరి బవాుళ yy వాణముచే ననువివరణము వ్రాయవలసి వచ్చెను. అనగా మోంగ జే త్యాదులందుం దోరియచ్చులమోంది వర్ష ముల కెల్లను నిత్య

ముగ లోపము బహుళవదముశ క్లించేసీ సుసాధమగననని భావము, ది నిత్య ప్రవృత్తి 'రూపబహుళప్ర యోజనము. నంచ్తేషాఫభావను ముంచే నిరూపీతము. ఇందలియు దాహరణ

ములంబట్టి van మాచ్చికసమాసవిషయమని స్పష్ట్రవడుటం జేసీ తత్సమము వర మగునప్రుడును నుగాగమము గలుగునని చూథవ్యాక _ర్హ “ముంగోవము వింజామోరమని యుదాహరింఛి దీని సవరించె,

సం౦ంధివరి చ్చే ద ము. 99

త్రొత్తశబ్దమున కాద్యవమ్షరశవంబునకుం గొన్ని యెడల నుగాగముం బునుం గొన్నియెణల మోందిహల్టునకు ద్విత్వంబు నగు, 3౮,

కొత్త ౨.4, క. ర్త నాయ క్రీసొంజాయ,

కొత్త అ. చెమట ... _ క్రొంజెనుట, కొత్త శ eu వనిండి ఉత శ్వంబసీ(డి, కొత్త “రాదు అత న క్‌ క్కారు. వక గాం 0

కలే a ఇ రు ట్టి త 8 కలవి. వరు మేతరంబులు వరంబు లగునవ్రుడు నుగాగమ్మప్తా్స్‌ "లేమిం

'వేనీ వానికి ద్విత్యంబగు

కొత ous గండి ఈఓ 4 శొగ్లండి క్ర త్త one నన 460 (కొన్నన. గా ని oa ప్ర

శకంధూళీ కెంజడలని వ్ర యో గంబులు కానంబడియెడి. బవుళ గృహణముచేతం గ్రా త్తకుండ లిత్యాదుల లోవంబు లేదు. క్రీంగడువు- కీ (గాలు - కీంచొడ - ఇత్యాదులం గందుళబమునకు లు వశేవంబు ల ల [ ల భో —0 నకు దీర్భంబు బవుళ గృహణము చేత నని యొటుంగునది,

C

ట్‌, వృ తిని దోలియచ్చుమాంది వర్త ములెల లోవింవ నర ములెన సొంత —0 (=) లం యె రా WD)

మున్నగుళబ్ద్బములలోం జేరు గ్రా త్తశబ్దమునకుం బరుషములు పరంబులగునపుడు నుగాగమము కొన్ని చోటులందును వరుషమునకు ద్విత్వము కొన్ని తావులందును నగవడును, క్రొత్తగా చాయః:--లిరీ చే నాద్యతరశేషముగా [క్రాచచాయ, లీ? చే నుగాగమము రా క్రొ + న్‌ చాయ, బిందువు 17 వేం గలుగ “కొంజాయ.” ఇల్లే యాద్యు దావారణ త యము పృర్కియనూహించునది. క్రొ త్త + కారు: —86 చే నాద్యత్షరశేషముగా క్రొ గ కారు అని యగును, అనంతరమున నీవిధిచే నుగాగమాదులనడ్డి ద్విత్వము పరవాల్లగు కళారమునక్రుం గలుగ “క్రొక్కా_రు అగును, ఇట్లే తక్కినరూప దమూహ్యృము. పరుషవర్ణ ములుగాక సరళ స్టిరములు క్రొ, త్తశబ్బమున కాద్యకురశేషమునకుం బరములయ్యొ నేని 87 నూత ము వరుష ర్త ౬/2 టి (UW ములు వరములగునపుడే నుగాగమము విధించెడింగాని సరళ స్థిరములు వరములగునపుడు

విధింపదు గాన నుగాగనుమురాకకే యోగ్యత లే మిం జేసి యాసరళ స్థిరముల కీనూత్రము'చే

100 బాల వ్యాకరణము

విధింవంబడు నుగాగమద్విత్వములలో నొక్క_ద్విత్వ కార్యమే సంభవించునని వరుమ్నే తరంబులను వివరణమునకాశయము. కొ త్త + గండి= క్రొ ఉగండి= కొగ్ధండి. ఇట్లే తక్కిన

ని పక్రియ నరయునది. సామాన్యముగ చెల్లయెడల నుగాగమము వరుషములు వరే ములగునఫు జే గలుగుటయు నర్ధానికిం బరుషముల సరళ ములుగమార్ముట తాను బించాషది రూవములనందుట ఫలములని పాఠకు లెజింగినవిషయ మే. ప్రాంతాదిళా స్తమునందలి నుగాగమద్విత్వ కార్యములు కేవలమాచ్చిక సమాసము లకు సంబంధించినవిగాని మి శృముల కైనవి గావు. అట్లని స్రాంతాదులు సమములతో సమసీంపవని తలంవరాదు. అట్లు శేవల మచ్చ తెనుంగుసమాసముల నగు కార్యములు శంధూళీ త్యాదులందు మి శృసమాన ములందు నందును బ్రా తాద్యా చ్భికసమాసములందు వ లె గాక స్థిరము వరమగునపుడు సంఛభవించుట కన్సట్టుటం జేసి సూరి దీనిని నివతించి సాధించె. కెంజడలనునది యాచ్చిక సమాస మైనను సరళము పరనుగునపుడు ద్విత్వకార్యమే ౨3 చే సం ప్రాష్తమగుట దీనిని గూడ నిపలింవవలసీవశ్చెను. నియమమునకు లొంగని కవి వ్రయుంక్త కముల నిట్టుండునని శాసించుట నిపతించుట, "క్రొ శ్ర4కుండి ఇత్యాదులందు లర్‌ సూ (తృమునందలి బహుళ వదముశ క్రింబేసి తొలియ్పుమాంచివర్ష ములకు లోవమే నలంగము. కాన 87.838 సూ త్రములచే నుగాగమమును దన్లూలకమైన సరళ" బేశబిందురూపములును, ద్విత్వ, మున్కు సంభవింపవని గృహీంచునది, “క్రొంగుండ శొగ్లుండేి” త్యాద్యపరూపములం గలుగవని ఫలితము. ఇది నిత్య ముగ నవువృత్తి ల్రిగ రూపమెన బహుళ వ (సృయోజనము. శ్రీ ందుశబ్దముతో సమసించిన కడుపు కాలు తొడ శబ్దములు వరములగువిపుడు శ్రీందు లము లు ప్పశేషంబై “క్రి యను రూవమునందం బరుషములు వరములగుటంటజేని 87 జే నుగాగమము సిద్ధించి సంధి 16 చే సరళా 'చేశము గలిగి సంధి 17 చే (హస్వముమాంది దగుట నుగాగమమునకు నిండునున్నయే సంభవించి 'కింగడు' పత్యాది రూవములు గావ లసీరాంగా 86 సూ శ్‌ మునందలి బహుళవదముళ క్టింజేసీ 56 చే లోకింపంగా మిగిలిన తొలియచ్చు దీర్హ మసనని బహుళ గ్రృవాణఫలము నఫీవర్ణి ంచుచు సూరి “ శ్రీ గడుపు (క్రీంగాలుం్ర్‌ శ్రీ ందొడోలను హవముంశే సాధువులని వివరించవలసీ వచ్చెను. దీర్ణ మం మోందిదగుట నాగము దు తమున కర్థబిందు వే 17? సంధిన్యూత్ర శ మువే సిద్ధించెడి, కాన “క్ట గడుపు, bem 0 (వొడి 'సనియే రూపము చేర్చ డెడియాని చెందొ వేత్యాదుల వస శ్రింగడువి త్యాదులు స్టేంబవని క్రి కిందివివరణమున కాశయమను, తిరి చే లు ప్హశేష మైన భొగనుందు తోొలియవ్చే-దెనం సక మే దానికగునని గృహింపవ లెను, అయా యచ్చు సంబంధమునన యాయాహల్దులు సర్ప ము లగుననుట పునరు కృము, ఇది మజకి యుకలా౭గగుట యను బహుళ వ వ్రయోజనమున్‌ ఛావించునది,

సంధీపరి చ్ళేద ము. 101

అన్యంబులకు సహిత మిక్కార్యంబులు కొండొకచో గానంబడియొడి. 3౯,

ఒ కానొకళ బ్లంబున కొ కానొక ళ బ్బము పరంబగునవుడు తొంటి యట్లు లోవ నుగాగనుంబులును గొండొకళబ్దమున కొ కానొకశబ్దము పరంబగునపుడు లో పద్విత్యంబులును బ్ర యోూగంబులందుం జూవష్టైడు నని తాత్పర్యము.

పది . 0 తొొమిది *,.. పందోోమిడి.

వ! ఆలే తో మిది 469 కుది 9౭౪9 తొంబది. వంక . చాలింగు ... వం జెణుంగు. సగము Bee క్రేోను ae నంగోళు. నిందు 2౪ వెలు = నివ్యాణ. నిండు వెజంగు ... ని వ్వాజంగు. నైలు ఆటని తటి 806 నె_త్తణ్‌, నెటు ఇం నడుము 494, నెన్నడుము, నెణు ౪ మది ° 29 నెమది,

—రీ

నెజు 20 వడి . నెవ్షడి.

ఇత్యాదులు వ్ర, యూగంబులవలనం దచెలియునది.

టీ, పూర్వనూ త్ర ములందుC బేరా.నంబడనిశబ్దములకుం గొన్నింటికిని దొలి యచ్చుమోంది వర్ధనులలోవమును, బరుషములం వరములగునపుడు నుగాగముమును, సరళే సి స్థరములు వరములగునపుడు దిషతష్టమును గల్లుట చూవట్రైడి, (వ,యో గానుసారముగ సీఫ్రాకాదిశ్యాన్త కార్యముల. బ్రవ్రింపం చేయునది యనుటే యూ త్రము క్రి ందివివ రణమున కళ్ళి ప్రాయము. పదిచతొమిది;----86 చే “ది” అనునది లోపించును.. పిదప రీ? చే నుగాగవుము. సంధి 16 చే సరళాబేశము. నంధి 22 చే ఖండము రారాదు గానం బూర్జ్మమే సంధి 17 చే నగు. వ గన్‌ గ తొమ్మిదిజప+న్‌ దొమ్మిది= పందొమ్మిది. 17 నందలి వ్యవస్థి తవిభాష చే సంశ్లేషమును, 26 ణ్‌ స్వశ్వమును స౦భవింపకుండుట రించికొనునది, క తరువాతియుదాహూరణ త్రయము ప్ర క్రియ నరయునది. నిండు.

YU =నీ 1 వెఆ=ని వెలి, వకారము స్టరముగానో తెరి చే ద్విత్వము గలిగెను. తరువాతి

ey =

102 బాలవ్యాకరణము

యుదాహరణము ప్ప క్రియ నిట్లే గమనించునది. నెల 4-కేణీ = నెగాతలీ = నె క్తలీ, ర్రోక్కారిక్యాదులందువలె నుగాగమాదుల నదడ్జి 86 చే డ్విత్టమే కలిగానని యెన్న వలయును. తక్కిన నెజశబ్దమాదియందు. గలయుదాహ రణ త్రయమున నెజశబ్బము తరువాతనున్నవి స్లిరవర్హ మాగియందుః గలపదములే యగుటంజేసి 88 సూ తము కి ది థి ౪ WU (Uy వివరణము ననుసరించి వరు షెతరములు వరములగునపుడు నుగాగమము సంభవింపమిని త్ర ం ద్విత్వ మే గలంగ నివ్వెచేత్యాదులవలె నెన్నడుము నెమ్మది నెవ్వడి యని యేర్పడిన రూవములని యొన్నవలయును. నెట నడుము=నె + నడుము=నెన్నడుము. ఇట్టే (ప్ప క్కి యను గమనింవవ లెను. నెన్న డేత్యాదులందలి ఫూర్వవదము సంపూర్షార్థకమగు నెజ యనుటకం టె రమ్యార్థ కమగు నెటి యనుట నరసమని (స్రౌఢవ్యాక ర సవరించినాండు, నడుమునకు. బూర్జ తకం టె మనోహరత యాపాదించుట వర్ణ్యమున కుత్క-_ర్హ్షా ధాయక మని యాతనితలంపు, అట్టన్నను దొలియచ్చుమోందివర్ద ములకు లోవము! బిరవర్థ్య మునకు ద్విత్వము6 గల్లినపిదస రూవ భేదము మా (త, మేర్పడదు. ఈరీతిని యథాసంభవముగం గవి వ్రయు_క్తముల ననుసరించి కార్యముల గమనిం చిఫొనవ లెను, నెమ్మన మి త్యాదులందలి సమముల యాదిస్థిరములకును సీద్విత్వము గల్లుననుట కిందలి చెమ్హదియే గుజుతు. ఐనను నుబోధశై యాచ్చికసమాసములందలి వింతలను విస్తరించి సూరి చూపెనని యెన్న వలెను, ఇందు6 బందొమ్లిది సంగోరులు కర్ణ ధారయములనుట కవకాళశము గానరాదు' కావుననే యొకాసొకదాని కొశానొకటి వరమగునపుడను వివరణమునకు గుణీగాం జేనెనని తోండెడిని. కాని తక్కిన వెల్లం గర్భ థారయములే యగుట నియమశూన్యమగు సీవిధికి లత్యుములుగం జేయుట యసంగతముగా నున్నట్లు తోంచునుగాని యిది యంతయు బ్రాంకాదిశా స్త ప్రపంచమే గాన నుబోధక్రై యట్లు విస్తరించెనని మాత్రమే ఫలము నూహించుకొనవలెను, “ఇది యంతయు నుమోోడత$ అను మూలమువివరణ ముగ గ్రహించునది. శండు-నాట్టు=కన్నాట్ల మూాండునాట్ట=మూన్నా ప్ల అనునట్టి వాని నిందుం జేర్చవలెనని _పౌధవ్యాకృ త్యాశయ మైనట్టు తోయండి. అ మ్రైడితంబు పరంబగునపుడు కణాదులం దొలియచ్చుమింి

వర్థంబులశెల్ల నదంతంబగు థ్విరుక్రటకారం బగు. ౮౦,

ర్‌ం య Pr)

ఈనూ త ౦బునకు భృశార్గంబునందు దిగరు కంబు విషయంబని

(WU థి ల్‌ లాం

మయొయుంగునది.

కడ rr కడ . 6 కట్టకడ. ఎదురు OT ఎదురు రల ఎట్టయెదురు,

సంధివరి చ్భెద ము. 108

కడ - ఎదురు . కొన - చివర - తుద - తెన్ను - తెరువు - నడుము - పగలు = విడుగు _ బయలు - మొదలు - బ్రత్యా దులు క డాదులు.

ట్రీ, “క్వచిదర్గవిశేషే స్యుః కేచిదాడా ద్వివర్శ కా8”* అను నాధర్వణమును, దీనిని “నట్టనడుము, కొట్టకొన్న ఎట్టయెదురు, కట్లకడ, పట్టపగలు, మిట్టమిల్లు; ఇత్యా

య ఉు ఉం ee ౬ ఉం (అ దుల ద్విరు కట కారాదేశము” అని వివరించు కవిజనమండనమును మూలములు, అత్యం తార్భ మున ద్విరుక్తములగు వానియందలి తొలివదము తొలియచ్చుల మింది వర్ణ ముల కెల్ల ప్రూస్వా కారమంతమందు6గల ద్విత్వట కార మాదేశమగును. (ట్ర). మిక్కిలి

యనునర్ల మున శఅండుమాజులు బలుకంబడునవే యీవిథికి విషయములని యీ క్రింది వివరణమున కభ్లి ప్రాయము, ఆదరాద్యర్థముల ద్విరుక్తములై నవి దీని కుదాసారణములు

గావని భావము. కాన బెకాశేత్యాదులం దీవిధి గలుగదు. కడ+.కడ:---మిక్కిలితుద యనునర్భమున నిది ద్విరుక్తమయ్యొ, కాన మొదటివదమునందలి తొలియచ్చుమింది

వర్ణ ములకు 'డిఅనుదాని కదంతద్విత్వట కార మా దేశముగాంగ క గట్ట 4+కడజకట్రకడ” అని రూవమగును, ఇటే “ఎదురు గా ఎదురు,'” అనునుదాహరణమున మొదటివదము నందలి తుది “దురు” అనువర్ధములకు “ట్టి ఆదేశముగా నత్వసంధి బహుళమగుటం గలుగమి యజడాగమము సిద్ధింప “ఎట్టయెదురు అనురూవ మేర్చ్పడును. ఇటే తొలి యచ్చును దొలియచ్చుతో. గూడినవర్ష మును విడిచి తక్కుంగలవర్ణ ములశెల్ల ద్విత్వ టకార మదంత మైనదాని నాదేశముగం జేయుచు నీ క్కిందియు దాహరణముల చెల్ల సాధథించుకొనునది. ఆదంతద్విత్వట కార మాదేశముగం గల్లుననుటం జేసి యాద్విత్వ టకా'రమువపై నుండు అకారమత్వనంధికి విషయమై పోరానిదనియు నిట్టియెడలం బరమున నచ్చున్న యజాగమ మే కలుగునుగాని ద్విత్వటకారముమోంది యకార మత్వనంధి విషయము గాదనియు నిర్ణ యమును గృహించునది, దిషరు క్తమున ఇండవరూవమున క్యామేడికమని సంజ్ఞయని ముంచే నిరూపీఠతము, వర్ణముల కెల్ల ననుటం జేసీ తొలి య-చ్చునకుం దరువాత శెన్నివర్భ ములున్నను వానికెల్ల ద్విత్వటకార మాచేశమగునని యెన్న వలెను. ఇ ట్లత్యం తార్థమున దిషరుక్షములు గాందగిన వాని నరసికొని యథాసంభవ ముగ నీవిధిని వర్థింవంచేయవ లెను గాని ద్విరుక్తములనెల్ల దీనికి విషయములం జేయ రాదు. మూలము దేశ్యువై చితిని నిరూపింవం దలంపమిన్కొ తననాం డిట్టివి లేమినొ, సృష్ట వణుపదయె, .

ఆ మ్రైడితంబు పరంబగునపుడు విభ క్రిలోవంబు

బహుళంబుగా నగు, రాం.

అవ్చృటవ్పటికిక్‌.

అవ్చటికి౯ొ ,., అప్పటికి +=. స్స న్‌ | అవ్బటికప్పటికి౯.

104 బాల వ్యాకరణము

అక్క.డక్క._డకా. అక్క._డకొ 00 అక్కుడకా తళ 8 | అక్క_డనక్క_డక౯, ద్రింటింటుకా. దంటక౯ 8౭ వంటక 209 | వ్రంటనింటక౯ా, | టోరూర౯ా, ఊోరకా 4... టోర౯ొ 929 | ఉఊోరనూర౯,

వంచుక నాం ది త్యాదులందు బవుళగ్రృహణము చేత నంటిమా తవరలోవంబు నగు,

వంచించుక, చుక, 5 «& ఇంచుక... కం | బ్రంచుకించుక , నానాందడు, వ ™ డు 95౪ నాంతు 4... నాల | నాండునాండు.

ద్‌ 66 Ft wa 7? ॥ టీ. “ఆద్యస్యా మేడి అఒంత్యలోపశ్చ అనునది మూలము, ద్విరుక్తములలో ద్‌ లిం శండవది యామ్రైడితము. తీరుకి కామ్మెడితసంజ్ఞ కోన నిద్ధమైనను బయోగా భావమున నిందగ్భహీతము. అది వరమగునపుడు విభ_క్టిలోవము బహుళముగానగును, అప్పటికిన్‌ అవ్పటికికొ:_ఇందు శెండవదాని క్యామే డికసంజ్ఞ . అది సరముగా మొదటిదానితుదినున్న "కిక ” అను షసష్టీవిభక్షిపృత్యయమునకు లోపము. అప్పటి" అప్పటికిక్‌ : ఇచ్చో నేమ్యాదిసంధికి నిత్యవృవృ త్తి గలుగును. “ఆవ్సటస్పటికికొ.” ఈ విభ కిలోపము బహుళమగుట సంభవింవనివతీమున చేమ్యాదులలో కిషష్టి చేరియుం డుటంజేసీ వికల్పముగ సంధిరాగ “అప్పటికప్పటికికొ” అనియు, నంధిగానపుడు “అవ్బటికి నవ్పటికికొ” అనియు రూవములేర్పడు. విభ_క్రిలోవము గల్లినపుడు “అప్పటి యచ్చటికి ననురూపము మాత్ర మేర్పడదని గ్రహించునది. సంధి 18 గనడదవా చేశ శాస్త్రమున నపుడనుదానిని న్నిత్తైెకవచనాంతమనియెను. ఇట నవ్పటికనిగివర్ష కము [ఆ

పరముగా నౌపవిభ_క్టికటివర్ణము గల్లిన యవ్పటికనురూవ ముదాహరించె. దీన నిదియు దీనింబోలు నిపుడెపుడులును గతిచిద్విభక్తలలో చేకవచనములందు మాత్రమె వృయు క్షములగు నవ్యయములనుట స్పష్టము. దిననే యపుడనునది పథ మైకవచనమని నూరి యెంచి యుండనోపును." అపుడు-అప్పటికంటె.అవ్పటిలో-అవ్పటికి.” అని యిట్టు వ్యవహారమునను నేకవచనములంచా కొన్ని విభ కలలో మాత్రమె యపుడిపు డెపుడులకుః బ యోగము చూపటెడిం గదా. 'అక్కడక్‌ +-అక్క_డక్‌ :=ఆచోటును, లేక యా శ్‌ 6

సం౦ంధిపరి చ్చే ద ము. 105

దిక్కును"అని యర్థము వేసిన నిది ద్వితీయాంశమగును. ఆచోటునందని యర్థము చేసిన న _ప్తమ్యర్థమున ెన ద్వితీయాంతమగును. కాన నిందు మొదటివదము పొల్లున కారము ద్వితీయాచిప్నాము లోపించిన “అక్కడ + అక్కడి” అని యగును. వీదవ నత్వసంధి శేని యవదాదిన్వరసంధి కేని నిత్యప్కవృ త్తిం గల్చించిన “అక్కడక్కడ అను తావ మేర్పడును. “అక్కడ యక్క_డి అని మాత్రము గాదు. ఈవిధి గలుగనపుడు తుది నకారముఫొల్లు వరవదాద్యచ్చుతోం జేరి “అక్కడ నక్కృడకొి అని రూప మేర్పడును. పృత్యయముల కనక విభ _క్టియని సామాన్యముగ ననుటం జేసీ వ్రత్యయములకును నాయా విభ కూల కా దేశములుగం గల్లిన విభ క్ష గ్రీర్ణక ములకును, లోవము గలుగునని గుపొంవ వలసీయున్నది. ““ఇంటక్‌ +-ఇంటక్‌, ఊరక్‌ +ఊరకా”ి అను నుదాహారణములం దత్వము స _వ్రమ్యుర్థవ, కాళశకమై అచ్చిక 858 సూత్కమువేం గలిగెన. కాన నందు “అన్‌” అను ఛొగమును విభ _క్లిగా నెన్ని దానికి లోవమువేసీన “ఇంట్‌ ఛేఇంటక్‌ = ఇంటింటకొ, ఊర ఊరక = ఊరూరక అని రూవములయ్యుడి. లేదా తుదిని నిల్చిన పొల్లు నకారమునే విభ _క్టినంబంధియగుట విభ_క్షిగా నన్ని లోకింపంజేసి యత్య్వ సంధ్యవదాదిస్వరసంధులలో చేనిశేని నిత్య ప్రవృత్తి నూహించి సాధించికొనవ లెను. ఇవి యాసవిభ _క్లికము లగుట వీని ద్వితీయాంతరూవములు “ఇంటిని ఊరిని” అనియే యుండును గాన వీనిని ద్వితీయాంళములన నవకాళము లేదు. దిషతీయె కవచనమున నావవిభ_క్షిక (వ త్యయములు గలుగవన్నను “ఇల్టున్క ఊరును. అనియే యగుం గాన ద్వితీయాంతములన వీలులేదు. కాన నిందు నిర్షిష్టములై నవి స్పప్పమ్యంతములగు సావ విభ_క్రికరూపములనియు౦,. ైని నిరూవించిన్నవ్క కార మే విభ_క్ర్యర్థకమునకు “అన్‌ అనుదానికి లేక పాల్టునకారమునకు లోవ మోవిధిచేం గలుగుననియు నంశగీకరింవక తీరదు. దృుతాంతమును సంధివిషయ ముగ చేయం దుదిద్భుతము పొల్లురూవమగుట సహజమని ముండే నిరూపితము, స్ఫ్యూత్రమునందలి బహుళవదముశ క్టింజేసీ విభక్తి విభ_క్తసర్ధకములకే గాక కొన్నివదములందలి తుదియకరములకును _ ద్విరుక్తము వరముగాంగ లోోవము గలిగౌడి, కాన *ఇంచుకళఇంచుకు నాండునాండు” అను ను దొహూరణములందు. గ్రృమముగ “కృ డు అను వర్ణములకు లోవము బహుళ ముగ గలిగి “ఇంచించుక్క నానారి డనురూవములు సిద్ధించెడి. “ఇంచించుకి అను స్థలమున కవర్ధము. తుదిది లోపించినవిదవ నుత్వసంధి లేదా యవదాదిస్వరసంధి కలుగునని గుహించునది. “నానాండు" అను నుదాహరణమునం దన కాశ్రయమగు 'డు' వర్హము పోవుటంజేసీ నాండు శబ్దము లొలినున్నన కారము స్థిరము వరమగటంచేసీ మొదటి

నాండు శబమునందు డు వర మునకు బూర్వముననున్న యరభబిందు వనా శ యనుగుటు 14 | ౪ నో

106 బాల వ్యాకరణము

స్పయముగ నదృశ్యమయ్యొనని (గృహించునది. ఈయంతిమాతరలోవము వికల్పమగుట. గలుగనిపక్షమున “ఇంచుకించుకి అని యత్వసంధి గలిగిన రూపమును “నాండు నారిడను సహజరూపమును నేర్పజెడి. “ఇంచుకయించుకీ యను నత్వసంధ్యభావమున య'డాగమము కలిగనరూవమును సభ్యముగం దోంచెడి. మూల మంత్యలోవము నే తెల్పెడి. కాన “నజ్చటవ్పటి” కనునది తక్క6 దక్కుూ౦గల వెల్ల దన్గతమున శీ వీకాకఘున బడనక్క-జ లేక సుసాభములయ్యుఢడి. “అద్రు,తొనామజాదీనాం ద్వ్విరుక్రావంత్యలో పితా అన్యేషాం చ ద్విరుక్తా స్యుర్భహులో పాగమా మతా” అని “ఆద్యస్యా మేడి 'కేఒంత్యలోపశ్చ" అను మూలమును వివరించు నాభర్వణ మొప్ప క్రియకు మూలమని తోంవెడి

అందదుకు ప్ర భృతులు యథా ప్రయోగంబుగ గ్రాహ్యంబులు. రో,

అందదుకు - ప్రణింకులు - వ్రలిగ్లులు - చెల వెదరు - చెల్హాచెదరు - లం ౧౧౯౪ ౧౧ ౧౧

తుతుమురు - తుతునియలు .. మిజుమిట్లు - వత్యాదు లెటుంగునది —O — 0 ౧౧ /

టీ, ఛృశార్థ మున ద్విరు క్షములైన యీసూ త్రము క్రిందిరూపములందు సంధిలోం గలుగు వర్ణ లో పాగమాదులను మవోకవి ప, యోగములమూలమున నే తెలిసికొనవలసీ యుండుటయు నొక నియమమునకు నట్టివ నేకవిధములగుట లొంగని వగుటయు సూరి వీనిని నివతించి యిట్టివానికిం గవిపృ యోగములనే శరణముగాం చేరా నెను, (యథావ్రృయోగముగ = (వయో గానుసారముగు కవుల కావ్యముల నిట్టి వెట్టున్న నటే యుండునని గృహింపన లెననుట. అదుకుషాఅదుకు:జా=ఇందు ఇెండవ ద్యామ్మేడితము. పరముగా మొదటిపదమునాదినున్న అకారమునకుం దరువాతనున్న వర్గ ములశెల్లం బూర్ల 'బిందుఫూర్వకమగు దకార మాటేశమగుటం గన్నట్టును, అందదుకు:

వ యం ర లు

మిక్కి-లి యదుకని యర్థము. ఇంకులు - ఇంకులం:ఎ--ఇందు6. దొలియచ్చుమోంది వర్ణ ముల కెల్ల ద్విత్వ రేఫ (జ్జ మా దేశముగం గళ్ఞెను, ఇజ్జింకులు: మిక్కిలి యింకులని యర్థము. ఇగ్తులుఇగ్గులు: ఇందు దొలియచ్చుమాంది వర్ణముల కెల్ల ద్విత్వల కార (ల్ల) మాదేశమగుట చూపవట్టును, ఇల్లీస్తలు: మిక్కిలి వెనుక కొజంగుటలని యర్థము. చెదరుషావెదరు:= ప్రారో్టదాహరణమునందువలెణే ద్విత్వలకారము తొలియచ్చు మాంది వర్ణముల కాదేశమయ్యెను. ఇెల్లవెదరు: మిక్కిలి వెదరుట యని యర్థ ము ఇెల్లావెదరు:----ద్విత్వల కారము దీర్ధాంతమగుటయొ యిందు ఫూరోండాపహృతికంటె .విశేషము.శుమురు 4-ళుమురు;-.. ఇందు దో లియచ్చుమోందివర్థ్మ ములు లోపించి వరమగు

సంధథివరి చేద ము. 107

తకారమునకు ద్విత్వము గల్లుట విశేషము, తుత్తుమురుః మిక్కిలి ఫొడియనియర్ల ము, తునియలు 4 తునియలు = తుత్తునియలు: పూరో్టదాహృతివలెచే తొలియచ్చు మోందివర్ణ ములు లోపించి వరత కారమునకు ద్విత్వము కల్తెను, మీకి్యి-లి చిన్నముక్క లని యర్థము, మిట్లు 1 మిట్లు = మిణుమిట్టు:=--ఇందు. 'వొలియ చ్చుమోంది వర్ణ ముల భక్వవిశిష్టమగు శకటరేఫ నూ చేశమయ్యొను. చూచుట కళక్య మైన తేజస్సును జూచు ట చే దృష్టి పలురంగులు గలదగుట యర్థము, ఇల్లే వ, యోగదృష్ట్రములు గ్రావ్యాములు.

వేత తోడ వలనల కితంబు సమాసంబులం దగు, ౪౩.

తా జ రా

నీ చేత్రకా అజ ఓ పోపు ఇ నబి నీచెతీప్రవు. నాతోడ౯ా ... చెలిమి ... నాతొోడిచెలీమి. నీవలనకా . భయము ... నీవలనిభయము.

టీ. “ఇచ్చ విభ క్ష్యంతిమస్య” అనునది మూలము. చేత _ తోడ - వలనల కిదీ సర్వా బేశముగాక తదంతముల కగునని యెన్న వలెను. చేత- తోడ-పలనలు విభ క్రులంను శబ్దములును గ్రాహ్య్రములుగా౭డగునని సామాన్యో క్రిం జేసి తోంచెడి. దీన నేతదంతములయం స్వతంత్ర శబ్ద శబ్లములయుతోడి తత్ప్చురుషములను, సరగ హింప సూరిసమాసములరదని బహు వచన్నప్ర యగము సీనెనని తోయాడి, చేత, తోడ వలని అను విభక్తు లంతమందుం గల పదములకు మో6ది పదములతో నైన తేత్పురుషసమాసములందు హా, స్వేకార మావిభ క్రి పృ త్యయముల కంతమందగును. ఈవిధానమునం బేసియే యీ విభక్తి పృకష్టీ యములకు సామాసీక విభ క్షిలోపవిధిచే లోవము గలుగదని గ్రహింపవలయును. ఇత్వము విభక్తి వ ప్రకకయముల “అన్‌ అను తుదిఫాగముల క జేశము లగుననీ గు స్తార్ధప్ర, కాళిక వ్యక్రియను. గనుపజచుచున్నది. కాని చేత తోడ వలన లనీ నూరి + లుష్టదు తమలో నిర్దేశించుచు వాని కిత్వము గల్లుననుటంజేసీ సామాసీక, ద్ఫుత లోవవిధిచేం బై మూడు వ ప్రత్యయముల తుద్శిదుుతములు సమాసభ్గావన గల్లినతోడచే లగసించుననియం, నట్టి యప్హదు శములకం బూర్వముననున్న అకారముల కికార మా చేశమగుననియు గ హీంచుట సయు క్తికమని తోంచెడిని, బాలసరస్వతి అశారమున కికారమని స్పస్టముగా సవరించి శా౭డు. సీచేశళణ-ప్రోపు క దు తలోవను. నీచేత షా ప్రోవు. శ-కారమునందలి అకారమునకు (హా స్వేకార మాచేశము. “నీచేత పోపు. ఇతే తక్కిన వ్రూహ్యృములు, మూలము విభ క్రగంతిమమున కనుటంబేసి నిర్భాథము. ఇది యలుక్సమాసవిషయమనుట స్పష్టము: చేతోవిక్సతులం దీవిధీ వర్తింపదు; “-జీయి వలను, నోడు అను నుబంతములకును సమాసమున “వేతికజ్ద; ఆవలనిచూడ్కి-

108 బాలవ్యాకరణ ము

తోడివాండు అని యిత్వము గల్పినరూవములు చూవట్టుంగాని యవి లాత్షణికమత మున నాపవిభ_క్తిక వర్ణ ములుగ సంభావ్యములగుట నందీవిధికిం (బృవృత్తి లేదని యన వలెను, కాని నుబంతన్వతం,త్ర శబ్ద ను లే (పృత్యయ ములుగ లెక్కి.ంవంబడుట సమాస ముల చెళ్లెడల నౌవవిభ_క్తిక వర్ణ ములే గలిగెననుటయు దాన చేయి.వలను తోడుల కనుట సరసమనియు.: దోంజెడి, ఇట్టే లోని-మీంది_తరువాతి, మొదలగు వానికిని సమా సమున సౌవవిభ క్రి శేత్వము గాననగు. వేత _ తోడ ౬ వలనలకుం దిది నికారయొ యత్వసంధికి నిత్య వృవృత్తి గలిగెనని యేని భానించునది.

అంద్వాదుల కొలిగాగవుంబు సమానంబునం దగు. కలరా.

నాయందుకొ ౨౨౨. కరుణ .*. నాయందలికరుణ, ప్రిందుకొ 626 జనులు ... కఅందలిజనులు. ఎందుకా 966 నారు 9౧౭ ఎందబివారు.

ఎందుళో బ్దమున కలిగాగమము కొందలు లేదం CI

ట్రీ, “జేరలి ద్ద అనునదిమాలము. “అందు, ఇందు ఎందు” అను మూండింటికి నమొసమున 'అలిక్‌* అనునాగమము గలుగును, నాయందుక్‌ [కరుణ:నంధి 24 చే (ద్రుత లోపము, ఇదిక కారము పోవు పృత్యయము గాన నం ద్వాద తృయమున కంతావ యవముగ నగును. నాయందు. అలి--కరుణ అవదాది స్వరసంధి నిత్యముగ నేని యుత్వ నంధియేని గలుగును. “నాయందలికరుణ,” ఇళ్లు తక్కినయుదాహరణము లాహ్యాములుః "అందు, ఇందు, ఎందు” అనుమూంటిలో నందునకు నూత మే స _ప్రమావ్రృత్యయమగుట కర్ణ తయిప్వుట'చే నాళబ్బముతోం జేర్చి నాయండలియని ని స్దేళించెను. తక్కిన ఇండింటీ కట్టియర్హ తలేమి నట్టు చూవంజాలండమయ్యును. అందునకుం (బ్రత్యోయమగుట కర్హ్య తయే గాక తత్రార్థకమై ప్ర వ ల్యేకవ, వ, యోగ మునకును నర్హ్మ తయొ ప్పెడింగాన అందలి వారనియు: గాందనత ఇందులకు “సా శృయానాశ యా ? స్యాత్తత్రా త్త త్రార్థగతస _వ్రమో*యను నధర్వ

ణునివివరణను తోడువడె 'అంచార్షడే నాం శ న్నా శాన కరచివిన్య తే అని యథధర్వణు6 డివి sees కొన్ని పృత్యయములతో నుండందగుటను గూడ

సూచించినాండు. చింతామణి 'వేరలి చిఅను సూ ల్‌, ముచే నగు నల్యాగమము సిద్ధిం చుటకొజశే ఆందికిందు నాస్తు స మిఅని యింసను దానింగూడ న_ప్పమావ,త్య యముగ నంగీకరించెననుట “సవిధవ ర్తినామిందు అనియనుటం జేసీ న్పష్ట్రవడెడి, మీ కొంతకాలమున కెందనుదానికిం గూడ లాశతణికు లల్యాగమము నంగీకరించిరి, అధర్వణుండు 'అల్యాగమ స్స్యాదంద్వింద్వోర్భ వేదిన్షని వేత యో, తథాతోడవిళక్లా చ

స౦ధిపరి చ్చద ము. 109

ప్‌ 9

సమాసే కవిసమ్మ తేక అని 'జేరలి చ, ఇచ్చవిభ క్యంతిమన్యి అనుమూలసూత్రృముల వివరించినా౭డు. దీనింబట్టి వ్ర యోగానుసారముగ జేరులచ యని కొందలూహించు పాఠము మూలస్థముగాక కృతకమనుట లేల్లము, సూరి యీ.తోవనే వటి 49, 44 థి రం శ అ” సూ త్రముల వివరించినా6డు. “ఎంద్విత్య నేన కిమపరాద్ధమ్‌ * ఆను నహోబలవండితీయ వెక్యమునుబట్టి ఎందునకుం గూడ నల్యాగమము నంగీకరించె. ఆంద్వాదిశబ్ద తయ మధికరణల తణాఫి ధాయకములగు దేశ్య శబ్దములుగాన వీనిని న ప్పమ్యుంతములుగ చెన్ని యల్యాగమము చేయనగునని యహోబలవండితీయాశయ ము. (ప్రాచీనమున మా త్ర ము ఆందులదానవు ఇందులదానవు ఎందులదానవు అనునట్టి రూపములే తోంవెడింగాని యలి గాగమురూవముతోడి రూవములు సామాన్యముగ నివి యలిగాగమము గలిగినవని సమర్థింపందగినవి గన్సట్టవు. శానన్నవ (వ, యోగములను నన్న యభఖారతవ్ర, వ యోగములను

గమనించిన అందు ఇందు ఎందులు కశేలనియుం బిదప వీనికి నముచ్చయము చేరుట

(ద్రుత ప్రకృతికత్వము గలిగెననియుం విశదమగు. సంధి 2 సూత ములో నిరూపించిన వ్ర, కార “అందు ఇందు ఎందుి*అనునవి “ఆ-ఈ-_వి అను నమహదర్థ ముల కందువర్ల కము చేరిన న_ష్టమ్మేకవచనములుగం జెప్పనగుంగాన వీని కలిగాగమము గలుగుట నిర్వి వాదమని తోంచెడి. అధర్వణాదు లెందుళబ్ద్బమున కల్యాగమము నంగీకరింవమిని గొంద

జెందుశబ్దమున కలిగాగమము లేదం డని సూరి వివరించికొనవలసీవచ్చెను. ఈయలిగా గమము పరమగునపుడు 2 సూత్ర, మే నందునకు సంధి గలుగదని యెన్న వలెను, నాయందునలీ వారు గాదనుట, సొమాసీక దృుతలోపశా స్త ముచే దుతము పోయినను బ్రశ్యయోకార మున్నదిగానం గల్లిన నిత్యముగ సంధి గల్లందగును. సమానత నంగీకరించు ఫే యాశెండుసూ త్ర, ములచే నగు కార్యములు గైడ్‌, వ్య స్తమునవైన నాయందు. గరుణ సీచేతం లోపన మున్నగు రూవములు నలి డి! ఇంచె్టెందులకు వ్య స్తముగ దై యోగము ఎప నీద్ధమగుట ననిర్దిష్థ ము.

ఆధభారార్గ కాన్యయములగుటం దొొర్లిటిభాన నివి కళలం, అవ్యయము గొన్ని విభ క్రులంగల్లి వ్రృయుక్తమగుట చూప ట్రెడింగాన నావద్ధతిని దొల్సిటి తేనుంగున కువర్గ కముతోడి కలయిక యమళిననియు నపుడు తత్సంగతిని నందుల కిత్యాదిరావము లేర్చడెననియు నూహింపనగును. ఇటే యలిరూవము లకారముపై నికారము సమాస మునం గాంగలి” ననందగు. కాల క్రమమున పీనిమోంద చేత.హొజుకు.వలన_కంటె-కు చేర్చంగా ననుకరణమునం జేసీ “అందుకు, అందున కి త్యాదిరూవములు గలిాగెనని ఫలితము,

ఇ తొర్టలిగాగమవి ధానములంబట్టి యొక్క_యొక్క షస్టీతత్పురుషము తక్క_ం 'చెనుంగున నిభ క్షి లోపించి తత్సురుషిర్థమును వినాశపటిచు తత్పురుషము వెటొకటి

110 బాలవ్యాకరణము

లేదనుట స్పష్టము. ముణియు నేకద్వ తిరి క్ష విభ క్ష గంతములకు విభ క్రిలోవముచేనైన నిజమైన కత్సురున మె మృగ్యమనుటయుం చెల్ల మె. ఇంకను నిట్టి సమాసముల విభ కి లోపము. గల్దినచో షక్టీనమాసతయే భాసించెడిననుటయుం “జెల్లంబుకాన విభక్తి లోపము సమాన 25 వేం గలుగకుండుటకై యీవిధులు (44-45) గలిగెనని గ్రహింప దగును. అడి యని శబంబులయత్తునకు వృత్తిని లోపంబు 0 కం ఎవి బహుళంబుగ నగు, ౮౫.

నాది, సా 429 అది . 02 నాయది. నాని. నా 9» అపి 388 నాయని,

ఉదంతములగు తద్దర్శ విశేషణంబులకు మోద లోపంబు లేదనియు నిదంతంబులగు తద్దర్శ వేశేషణంబులమిాంద నిత్యంబనియు బవుళ గ్రహణము చె నెటీంగునది.

వచ్చునది-వచ్చునవి - వ చ్చెడిది-వ ఇ్పడివి.

టీ, 'శచ్ఞాత్తచ్చబ్దాతః' అనునది మూలము. సమాస రి చే వెల్లళబ్బములకు సంబం చార్థమునం దచ్చబ్దముతీ సమసీంచుట సిద్ధించెడి. సంబం ధార్థక వ్ర, కాళ క ముయొక్క- వి. నంబం ధార్థమున శబ్బములతో సదుసీంచినయదియవుల న్య ఆ కారములకు లోపము బహుళముగ నగును. నాయొక్క._--ఆది. సామాసీకవిభ_క్టికి యొక్క_కు నిత్య ముగ లోపము, నా౫-అది, అదిశబ్దము నాదినున్న వా స్వాకారమున కీవిధిచే లోవము! నాది. ఈవిధి బహుళ మగుటం గలుగనపుడు దీర్ధాంతముల వై సంధివిధానము లేమి యజడా గముము రా నాయదియని రూవమేర్పడును. ఇల్లే వ్రాస్వాంతములమారది యదియవుల కును రూపములు గలుగును. హూ, స్వా కారాంఠములవై నదియవులయత్తున కత్వసంథి త్రదభావముల _ (తనది_తనవి_తనయది-తనయఏ) నత్వలోవము గలుగనక్క.ఆ లేకయే రూపములు సిద్ధించెడం గాని యాకారాంతములయం నికారాంతములయు నుకారాంత ములయుమోంటి నావశ్యకమగుట నీవిధి సర్వశబ్దపరముగ సంభావింపక తీరదు. ఊకో రాంతములమింద నత్తునకు లోపము గలుగనపుడు తిక చే నుగాగమమురాకను న రించునది. (రామునది వృత్తి త్రీశబ్దము సమాసవాచకమగుట స్పష్టము. వినను నెల్ల శబ్దములు సంబంథార్భ మున నదియవులతో స ర్షించుట నిట వృల్త తి యసనెనని తిండి,

సం౦ంధివరి చేద ము, 111

ఇందలి బహుళపదముశక్రింబేసి యీవిధి పొట్టియుకార చుంతమందుంగల తద్ధ ర్థార్థకవి శేషణముల వె నుండు నదియవులయత్వమును లోపీంపంబేయదనియు (వా, స్వే కారమంతమందుంగల తద్ధర్యవిశేషణములమిోంది యదియవుల యత్తుల నిత్య ముగ లోషింపంజేయుననియు సూరి యా | క్రిందివివరణమున కఖ్మిప్రాయము.. వచ్చు 4

అది:---ఇచ్చో వచ్చు” అనునది తద్ధర్థార్ధకోదంత విశేషణము. దీనికీ బరముననున్న అదిళష్టై కారమునకు లోపము బహుళ గృవాణమునంజేసీ గలుగదు. కాన నచ్చు పరమగుటం జేసి 8% సంధిస్తూ త్రృమువే నుగాగమము గలుగ “వచ్చునది అనియే రూజ మగు. ఇళ్లు యుదంక తద్ధర్యార్థక మునకు అవిశబ్బము వరమగునప్రుడును రూవ మూహించి కొనునది, “వచ్చేడు” అను చెడువర్ణ కము చేరిన తద్ధర్శ విశేషణరూవపములనోంద నిటే యది యవుల యాదినున్న అకారమున కీవిధిచే లోపము రాకుండుటయు రికి సంధిస్తూ త్ర ముచే నుగాగమమును నూహిం చునది, వచ్చెడి-ఆది:ఇది యిదంత తద్ధర్య విశేషణము, దీనిమోండి యదియవుల తొలి అకారములకు బహుళ గవా ణమునం జేసి నిత్యముగ లోవము గలుగ “వచ్చెడి--ది=ఐవచ్చెడిది. వచ్చెడిని=విచ్చెడివి.” అనురూవము లేర్చ్ప దును. “వచ్చుది, వచ్చువి వచ్చెడియది, వవ్చెడియపి యనునట్టి రూపములు సీద్ధింపనని భావము, ఇవియొవులను శబ్దములను జేర్చినచో ముందేగాని, వరమున జేర్చరాదని (ఇవి నీవి; ఎవి నావి?) దీనిచేం చేలుచున్నది. మణియు వృ త్తిననుటం జేసి వ్య_న్హమునం బూర్వువదీభూతములగు వీనిశైన యత్తులకు లోవము గాదనుటయు స్పష్టము. సమాన సూశ్రముచే వీనికి యదియవులు వరములగుట సంభవించునుగాన నీ వివరణమును సూరి చ్రానీకొనవలసీవచ్చెను. (క్రియ 44, 45 నూక్రములచే నీ

WU విశేషణము లేర్పడును, దిని విస్త ఎలి సమాన గ లో నరయునది.

పడ్వాదులు పరంబులగునపుడు మువర్షకంబునకు లోవపూర్ణ బిందువులు విభాష నగు, ౮౬.

భయవడె భయము ఆఅ ఆ ముగా త ఉత భ యంపడె. భ యమువడ్‌ నూత పశు, J © నూత ము = పశు 98 త ంపళు. (UU థు 6

112 బాలవ్యాకరణము

-ఈ కార్యము కర్తృ చాచి మువర్షకమునకుం గలుగదు. గజము వడియె . ఆళ్వము వడియొ.

టీ! వ్రథమావై భ_క్లిక మోర్చిందుళ్చు మనాక వతి క్రియా స్టేషు” ఆనునది మూలము, వడు పాటు, మొదలగు పడు ధాశ్వర్థక ములును, వట్రై, పెట్టు మొదలగు సూత, స్థాదిపద వాచ్యశబ్దములును, బరములగున పుడు వశ శమెకవచన ప వృత్యయమగు “ము” అనుదాని కొకమాజు లోపమును నొకమాజు వూర్గ'బిందువును సశండును వికల్పము లగుట నొకమాజు స్వస్వరూవముతో నుండుటయుం గలుగును. భయముఇ_పటె:---పడె ననునది పరమయ్యెంగాన భయముశళబ్దము తుదినున్న మువర్ధకమునకు లోపము గలుగ “భయవడెననియం6 బూర్జ్మబిందువు రాగ 'భయంవడెననియు సీరండు కార్యములు సంభ వింపకున్న “భయమువడెననియు రూషృత్స్కయ మేర్చడును. భయమును బొంబెనని వీని కర్ణము, Cys తక్కిన యుదావారణము (వృక్కియను గమనించునది, సార బిందు విధాన ముంజేసీ య్‌ర్థ బిందువు గలుగదని గృహించునది. ఈసూత్రముచే నగు లోవ పూర్ణ బిందు కార్యములు గర్వను జెవ్వ పదమునకు సంబంధించిన ము పృత్యయ మునకు గలు గవు. అనంగాం గారక 2వ చే దిషతీయకు బదులుగా. గల్రిన (వృథమకు, సంబంధిం చిన మువర్ణ మునకు మాత్ర, మె గలుగునని భావము. భయంపడు మొదలగువానికి భయము నంచెనని యర్గమగుటచే నచ్చటి వడుధాతురూవమునకు భయమనునది కర్తగాక యన్యము డేవడశత్తాదికము కర్త యయ్యెడింగాన నచ్చ నీకార్యములం గలుగనగును. గజమువడియె నిత్యాదులందు పడినది గజమే గాన నచ్చటి వడుధాతురూవమునక గజమే కర్త యగుటచే నది కర్తృవాచి యగుంగాన దాని మువర్ణ్శకమున కీకార్యములు సంభవింవవు. ఇళ్లై అశ్వము వడియె నను స్థలమునం బాటునందినది యశ్వ్వమేగాన నట్టి కర్తృ వాచకమగు దాని మువర్ణ మునకు లోవ ఫూర్షబిందువులు గలుగ చేరవు. వడ్వాదు లకుం గర్తలగు వదముల మువర్హ కముల కీకార్యములు రావనియుం, వానికిం గర్తలు గానట్టియు6 గర్తార్థకములై మువర్ష కాంకేము లై నట్టియుం బదముల మువర్ధశములశే యీ కార్యములు 'గలుగునని ఫలితమును గ హించునది.

మూలము (ప్రత్నీ క్రియార్భములు పరములగునపుడు మాత్ర, మే మువర్భకమున కీ కార్యములు విధించెడి. అనంగాం బడుధాతురూవములు పరమలగునపులే యనుట, అధర్వణుండు అదంత పాదిశ బ్లేషు పత్యరే బిందు లోవకౌా, వర్హకస్యా త్ర త, కథితే” క్వచి త్సుకవిసమ లే అని పాటు "మొదలగు నాకారాది వడుతురూపములు వరము

లగునపుడును నీ కార్యములు గల్లంనని 'పత్మిక్తియా స్థేము' అను మూలమునందలి బహు

సంధివరి చేద ము, 118

వచన (ద, యోగమునకు సారస్యముం జూఫుచు, వివరించెను. 'ఈమూలవివరణముల ననుసరించినను, పెట్టు పట్టు మున్నగునవి పరమగునపుడు మువర్థ్యక మున కీ కార్యములు గలుగుట పొనంగదు, ప్రౌటీనమునం గానరాకున్నను కట్టు-వబచు_ 'పెట్టు- మొదలగునవి పరమగునపుడు గూడ నీ లోవబిందు కార్యములు ఫూర్వవద మువర్హకమునకుం గవి వ్రయోగములం గన్నట్టుచుండుటం జేసి మూలమునందలి 'వతి క్కియార్థేను ఆను బహువచన, పృ యోగమును, నధర్వణుని పై వివరణమును నాధారముగంగొని సూరి వడాదులని యాదిళబ్దము మూలమున గణముగా నీశబ్ద ముల నెల్ల నిరూపించి యివి యొల్లం బరమగునపు డీశార్యములు గలుగనగునని వివరించెనని తోంచెడి.

వుధ్యమపురుషు మువర్షకంబునకు వాలవసానంబులు సరంబు లగునపుడు లోపమా విభాష నగు. ౪౮౭.

మూడు నన్ను. వంరాడుము 96 నన 0౪ న్‌ | చూడును నన్ను. ఇటు మూడు. తు ౨౨౨ నచనూడుము,,., 7 గం mu మూడును.

మాడుమనియె - వినుమనియె. ఇచ్చట నచ్చు వరంబయినది కాంబట్టి లోపము లేదు.

5 'ప్రార్థనాళ్ళే మురేక తే కథ్యలే మధ్యమార్శకశి, విభాషాం తం వదం త్యేశే న (పాకోతు కదాచని అను నాధర్వణము మూలము. ముధ్యమపురు మైకవచన [క్రియల తుదినున్న మువర్థమునకు వాల్లు చరమగునపుడును ేదియు6 బరముగ శేనర్పడును వీకల్పముగ లోవము గలుగును. చూడుము 4నన్నుః=ఇచ్చో “చూడుము అను మథ్యమపురువ | క్రియకు దుదినున్న మువర్ణ కమునకు నన్ను శబ్దము నాదినున్న నకారము వాల్లు పరమెనదిగాన లోవము గలుగ “చూడు నన్ని అని రూవమేర్పడెను. ఇటు చూడుము. ఈచాక్యమున “చూడు” అనుదానితో వాక్యము వరిసమా_ప్తమగట చేదియుం బరముగ లేదుగాన నవసానమున మువర్థకము లోసింప “ఇటు చూడు అను రూవమేర్పడెను, వాల్లు వరమగుటగాని యేది వరముగ "లేకపోవుట గాని సంభవించునపు జే యి కార్యము విధింపంబడుటచే నచ్చు వరమగునపు డీలోపము గలుగదని గ్రృహింవ వలెనని సూరి స్పష్ట షవజఖెను, చూడుము ₹-అనియె-వినుము +-అని యె: ఇందు "మధ్యమ ము వర్ణకముల కచ్చువరముగ నుండుటం జేసి మువర్ణ కమునకు లోవము గలుగదు. కాన నుతరిసంధి గలిగి “చూడుమనియె, వినుమనియె” ననియే రూపము లేర్చడునుగాని

15

114 బాలవ్యాకరణము

“చూడనియె, విననియె ననురూవములు సంభవించవని శ్రీ 0ది వివరణమున కఖిప్రాయ ము. పాథఢవ్యాకర్త యాడి చె (ఆడుముషాఇచెజలఅడి జొ యను మున్నగు ప్ర వ యోగముల నుదాహరించి యచ్చు వరమగునపుడును మధ్యమ మువర్ధ్యకలోవ ము వన్నియెడలం

జూపట్రెడి నని యాసూ శ్‌, మును సవరించినాడు. ఇట్టి ని నిరళము లగగటను, నవీనము లగుటను, శు తికటువు గ లగుటను సూరి వివరింపక విడ్‌చెనని తోంవెడి.

వ్యతిరేకమభ్యమమువర్ణ కంబున కెల్లయెడలలోపంబువిధామనగు నోరా,

నమకిట.

అద్రి నమకుమిట. ఆశీ

టీ. వ్యతి శేక క్రియకుసంబంధించిన మధ్యమపురుమైకవచనమువర్మ కమున కచ్చు

వరమగునపుడును వాల్లు పరమగునపుడును నేదియుం బరము గానపుడును లోవము వికల్ప ముగం గలుగును. “నమృకుము; చేయకుము, చెప్పకుము' ఇత్యాదులు వ్యతి నేక క్రియా మధ్యమపురుమెైకవచనములు, నమృుమి త్యాదుల వ్యతిరేకరూవములగుట నవి వ్యతి రేక మభథ్యమపురుషరూవము లయ్యొను. ఎల్లయెడల ననుటం బేసి యజ్ఞల్లులలో నేది పరముగ నున్నను లేక పోయినను ననునర్థ ము లభించెడి. నమ్మకుము4-ఇట:---ఇట సీవిధిచే నచ్చు పరమగుడు లోపము గల్లీనవక్ష మున నుత్వసంధి గలిగి “నమ్హకిటి ననియు, మువర్థకలోవము సీదింపని పత మున “నముకుమిటి ననియు రూవము లేర్పడెడి ఇటే వాల్లు వరమగునపు

య జీ య 0 డును “నమ్మకు వారిని నమ్మకుము వారిని ననుమున్న గురూపము లేర్పడు. ఇల్లై యేది పర

నవుకుము, *, ప్రేం ఆఆ | డే

ముగ లేనఫుడును (వారిని. నమ్మక్కు వారిని నమ్మకము" అను మొదలగురూవములు గలం గును. మధ్యమ మువర్హ్య కమునకు వలెనే వ్యతి చేకమధ్యమ మువర్థకమునకును నచ్చు వర మగునపుడు భోవము గలుగదని యధర్వణాహోబలులయాశయము. దాన బాగొనం వకే జనకజావృదయేశ, తలంపకమ మున్నగు నచ్చుపరమగునపుడైన వ్యతి రేకమధ్య మమువర్థ కలోపరూపము లసాధువులని వారనిరి. “నమ్లుము, నమ్మకుము" అను నీజాతి'వెల్ల ముధ్యమపురుమ్నైకవచనముళే మైనను, వ్యతిశేకము గానిదానికిని వ్యతిరేక మునకును,

నచ్చు పరమగునపుడు రూపథేదము లేర్పడుచుండుటంజేసి వేటు సూత్రములను విర దింవవలసీ వచ్చెనని (గృహించునది,

/.

ఆయమ్రడితంబు పరంబగునపుడు మధ్యమ ముడు జ్ఞులకు లోవంబు విభాషనగు, లోగా,

| ఉండుండుము,

డ్‌ దువముః,* "ఉందును, క 6 ° ఉండుముండుము,

సంధివరి చ్చేద ము. 115

కోట్లుండు. . .కొట్లుందు. .. క. కొట్టుడు. రు రు కొట్టుడు కొట్టుడు. టీ. ద్విరుక్తములైన మధ్యమప్రురుమైకవచనబపహువ చనరూపములందు తొలినున్న రూవములకుం దుదినున్న ము శు అనువానికి వికల్పముగ లోవము గలుగును. ముడుజ్జు లనంగా మధ్య మైకవచనబహుపచన వ్ర తయ ములు. ఆ మ్రేడితార్థ ము ముందే వివరింవంబడినది, ఉండుము ఉండుము: ఇందు మొదటిపదముమువర్ధ మోవిధీచే లోపించ నుత్వసంధీచే 'నుండుండు మనురూప మగును. మువర్షలోపము గలుగనియెడల నుత్టనంధియే కలిగి “ఉండు ముండు” మని యగును. ఇళ్ల తక్కిన రూవ మూహ్యూము. మూలమువలె నంత్యలోవము గల్లు ననకుండంటం జేసి య్మామేడితము పరముగా సుట్విభ క్రి లోవమున కొకళా స్తృను యజం తాజాదిపదసంధి కొకసూ త్రము మధ్యమ ముడుజ్జులలోప మున కొకసూ త్రము సూరికి నూత్తించికొనవలని వచ్చెను. ఆమేడితము వరమగు ఫుడు కృళహ, సస్వమునకు దీర్ధ్స ంబగుసేని “లే లెమ్ము; పోపొమ్మ; వ్‌ యుదావారించీ సు ర్త దీనిని. సవరించుట నరయునది. దీన మువర్థ క మేగాక సద్విత్వ

మువర్థ కమును సీలోవమునకు విషయమని లే లెడి,

వినర్లంబున కనుకరణంబున లోవంబగు. ౫౦,

నర్భతాం శ్రీ అనియె. వర్గతాం శ్రీ యనియె. టీ. “లోపో నమ అదిశే విసర్హస్థ్యి అనునది మూలము. ఇది మొదలుగా నైదు సూల్తములు సంస్కృత ను ప్తిజణంతముల నున్న వున్నటులం జెనుంగునం బ్ర, యోగించుట కుపాయమును సూచించుమూలమున నపుడగు కార్యవిశేషములం బేర్కూనును, అను కరణవమన6ంగా నొకదాని నొకటి పోలుటకుం బాటువడుట యని యర్థము. సంస్కృత శబ్దజాల మెల్లం చాలుంగున 'వెలయించి సంస్కృత భా పాతే "ల్యిము తెలుంగునకు సంపా దింప బడునట్టి పొటును దెల్పుప్ర వ కరణముగాన నిది యనుకరణ వ్ర, కరణ మగును. ఇందులకు “అను” ఆనునది సాధనముభాన ననుకర ణమనియుం ననందగును. కరణనున సాధ సము. “అను అనుదానిం దుదిం జేర్చి సంస్కృ తవదములు తెలుంగుభాషలోనికి లాంగం బడు చున్న విగాన ననుకరణమను పేరు గ ల్పెనని భావము, “అను _అని-అన్న -అన్‌ =అనియ”

ఇత్యాదులనుభాతురూవపము లనుకరణమున గావ్యాములనుట స్పష్టము. వినర్షాంత మై నపదమునుగాని వాక్యమునుగాని యనుకరణము చేయినఫపుడు వాని తుదివిసర్ల మునకు లోవము గల్తును, వర్ణ తాం శ్రీ + అనియె:--- వర్ధతాం (శ్రీ ఫ్రీ ౩” అను వాక్య మనుకరణము వేయయిడునది గానే దీనితుడి నిసర్జ ము లోవించెడి. పీదవ "సీల్డా కార్ల ముపై సంధివిభానము లేమిని కుద్ధసాంన్కట తికమగుటను సను థధాళురూ పాదినున్న

115 బాొలవ్యాక రణము

అకారమునకు యజాగమము గలుగ “వర్గతాం శ్రీ యనియె ననురూవ మేర్పడును, లోపింపందగిన విసర్ల మునకు బూర్వమున నున్నవి హృస్వాచ్చులే యైనను శుద్ధసాంస్కృృ తికము లగుట సంధి గలుగదనియే గృహింపవలెను. ఆయాసందర్భములం చాయా

పాత్ర లసంభావణయం దే ప్రసక్తి యనుకరణమునకుం గలిగౌడింగాన ననుథాతురూపము లే (వ వేశ మిందుం దజచుగం గలిగౌెడి. కాని యనుకరణము '“ఇతి-ఇక్థమ్‌-నీవమ్‌”

అను మున్నగువానిచే జరుపుటగూడం గన్నట్టును. కాని వీనితో ననుకరణము చేయు నపుడు మాత, మివి తెలుంగువిఛ క్రి చేరిన సిద్ధససూసాదిగళపదము లే మైయుండును, ఉ, “జగత్‌ ఇత్యాదులు (గ్యావ్యాములు, రాజే ఇ త్యాది భధ "తువులు.”” కొన్నియెడల నను

కరణము 'చేయకయే సంస్కృత వాక్యముల6 "దెలుంగునం బ యోగించుటయుం జూపట్టు

(WW ‘ ఇ ax? war

నశి పౌథఢవ్యాకర్త అంటితి నమళ్ళి వాయ పా పాత్తు రాలీ మున్నగువాని నుచావాకించె.

త్య జక వ్‌ జ శుద్ధసంస్క్భత వాక్యరచన యనుకరణపహానమె తెనుంగుకబ్బములం6 గన్స ట్రైజె. సదా సర్వదా స్వ _స్టీసాహిమున్నగువాని కనుకృతి గన్నట్టదు. జయవద మనుక్ళృతి లేకయే తెలుగున శ్రయాక్షమె గస్సట్ల్టు చున్న దని ఎాథవ్యాకర్హ “జయ నారాయణ ఫుండ రీకి అని యుదావారించె. సాధారణముగ ననుకరణమె చూవట్టు, క్వాచిత్క_ముగ చేవో కొన్ని యనుకరణము వేయంబడనివి గనువట్టు, కాన మిగిలినవీసివిశేషములను నియమము లను బ్రైయోగములవలన చెబుంివనది.

అనుకృతిని నమళ్ళ్శబ్రముతు దియత్తున కోత్వము వొభాషనగు. ౫౧.

తుభ్యం నమో యనే.

తుభ్యం నవు యనే. ఈకార్యము లాంతిచోసహితము గనంబడియెడి. గతానుగతికో

లోకో యటంచు౯.

టీ, “నమశ్ళబ్దవినర్హస్య లోవ ఓత్వమపీవ్య లే అను నాధర్వణము మూలము, అనుకరణమున నమః అనుదొని తుదివిసర్ల ము నితృముగ లోపించును. ఆవిసర్ల మునకు!

తుభ్యంనమః 3 అనె. |

బూర్వమున నున్న మశారముమో:ది అకారమునకు ఓకారము వికల్పముగం గలుగును, విసర్జిలోపము ఫూర్వనూ త్ర ప్రా _ప్రమున కనువాదము, ఓ కారవికల్పవిభాన మె యా మూత్రము , కొత్తగ విధించిన కార్యము. “తుభ్యం నమః + అనె” ఇందు “తుభ్యం నమః అనున దనుకరింపయడియె,. ఈవాక్యముతుదినున్న “నమః అనుదానినినర్హము లోపించి మశారముసోంది అకారమున కోత్వము నికల్చ్పముగ సిద్ధింప “తుభ్యం న మో” అనుదూజక మేర్చడు. ఓీక్వము గలుగనియెడల నిసర్హలోవము నిత్యముగాన నది సిద్ధించి యుడాగ "మము పరవదాద్యచ్చునకయి “తుభ్యం నమ యని అని రూవమగును. నమో యను

సంధిపరి చేద ము. 117

ఓదంతావ్యయమును సంస్కృతమున గన్నట్టుట చే నమళ్ళ్శబ్ద మోదంతముగం గన్పట్టు నపు డోదంతావ్యయ మనియు, *నమః అని యున్నపుడు విసర్హాంతమనియంం6 జెప్ప నగసనుగాన నోత్వవిధాన మనావశ్యకమని యెన్ని చింతామణి వేయ లేదనియు, దాన సీవిధియు నట్టి జేయగుననియు ననవచ్చును. అధర్వణ. డోత్వమును 'నమశ్శబ్దవిసర్ద స్య లోప పీత్వమపీష్య తి అని నమశళ్శబ్దమునకు విధించుటంజేసి యీతండును నాదారినే పోయెనుగాన నాతనివివరణ మెట్టిదైెన నిదియు నట్టి దె యెడ, లు _ఫ్హవిసర్ల మునకు ముందున్న అకారమున కోత్వము గలుగుట నమశ్శబ్ద మునే గాక యుతరమునకుం గూడ నగవడుచున్నది. “గతానుగతికో లోకః చ అటంచు ఇందు గతొనుగతికేో లోక యను ననుకృతి వాక్యమున లోకశబ్దమువినర్దము 50౮0 చే లోేపించినపిదప కకారమువైనుండు అకారమున కో కారముగల్లి లోకో యనునోదంతరూవ మయ్యెడి, ఇట్టికరముల కోత్వము గలుగుట యరుదని చెప్పవచ్చును.

అనుకరణంబునం దుధిహల్టునకు ద్విర్వచనంబగు. ౫౨,

కింతత్‌ 669 అనియె అ కింత త్సనియు. కస్టమ్‌ తం అనియు 029 క_స్థ్వమనియొ.

టీ, 'అహమాదీనాం ద్విశ్వమ్‌ అనుమూలమును వివరించు 'అంత్యగస్య వాలో ద్విత్వం ఛ వేదనుకృ తే పకే” అనునాధర్వణము మూలము. అనుకరించంబడునది వాలంత "మైన దానితుదిహల్లునకు ద్విత్వమగును. “కింతశ్‌ శ అనియె” ఇందనుకరింపంబడిన కింత త్త నుదాని తుదితకారము సొల్లునకు ద్విత్వము రాంగ 'ల్‌ ' అగును, అది యనుధాతురూవము

నాదినున్న అకారముతోం బేరి “కింత త్తనియె” ననురూసమగును, “క స మ్‌ 4-అనియె” ఇందు కస్త వ్రమునుదాని తుదిమకారమునకు ద్విత్వము గలిగి “మ్‌ " యను థాతురూవము నాది నున్న అకారముతోం జేరి “కస్త్వమనియె నని రూపమేర్పడును, వదాంతేమున వికల్న, ముగ నున్నయు నుండనోపునుగాన నట్టియెడల నున్నను మకారముగా భొవించుటయేని మశారాంతమునే పర్మిగహించి ద్విత్వమును గూర్చుటయేని చేయవలయును. ఇది నిత్య ఆనుకరణంబునం దహమాదులముకారంబునకు ద్విరు క్రి విభాషనగు. ౫౩,

దాసోహమ్మనె,

దాసోహామనేె,

తత్క-__ర్హవ్యమ్లనే. తత్క__రృవ్యమనె,

చాసోహామ్‌ 66 అనై 999 |

తత్క__ర్రవ్యమ్‌, అనె... |

118 బాలవ్యాకరణము

టీ, “అవామాదీచాం ద్వోత్వంి అనునది మూలము, పొల్టుమకారను తుదిం గల వానికి, గొన్ని టికి వికల్ప ముగ దిషిక్వవిధథాన మావశ్య్ళకమగుటం ద్ర క్యేకస్యూత్ర మారబ్దము, అనుకరణమున “అహాక్‌అను నున్న గుశబములతుది నున్న పొల్లు మకారమునకు ద్విళత్వము య వికల్పముగ నగును. 'దాసోపామ్‌ + అనెను” ఇందు *'దాసోహ "మను ననుకరింపబడుదాని “కాం ం ' ey క్రొ కతా కాం టాం న కుదిమశారమునకు' ద్విత్వము గలిగి (మ్మ పరాచ్చుతోం గలియయగ “దాసోహమ్సునె ననియు, మకారమునకు ద్విత్వుము రానపుడు పొాల్లుమ కారము వరాచ్చుతోం బేరి “చాసో వామన” ననియు రూపము లేర్పడును. ఇట్ల తక్కినయుదాహరణముల ప్రక్రియను గనుంగొనునది. ఇట్టై యేహలంతములవాల్లులం నితృముగ ననుకరణమున ద్విత్వముం 'జెందందగినవో వానిని బూర్వసూ* త మునశు, విశల్పముగం జెందందగిన మశకారాంక ముల నిందను జేర్చికొని రూవముల యథాసంభవముగ సాధిం చుకొనునది, ఉదంతనావుంబున కనుకరణంబునందు వుగాగముంబగు. ౫లో, బ్రయం భేనుః. . అనె, . శయం భేనువనె అనుకృతిని నిీడుదకుం గుజటుచ యగునని యొకండు వలీినె నది నిరాకరంబు. దుర్చలస్వ బలం రాజూ యన వినవే టీ. 'తత్రోతోవుర్భ జేన్ని త్వమ్‌” అనునాధర్వణము మూలము. ఊదంఠమగు సంస్కృత ప్రాతిపదిక మనుకరింవంబడునపుడు దానివిసర్లము 5౮ సూ ల్‌ ముచే నిళ్యముగ లోపించిన పీదవ'*వుక్‌ * అనునాగముము నితళ్యముగ నగును, “ఇయం ఢేసణఅశి “ఇయం ధేనుక) అనున దనుకరింవంబడునది. దీని వినర్హము లోపించిన పిదప భేనుళబ్దము తుది యుకారమునకు “వు అగమముగం గల్పును. కాన “ఇయం ఛేనువణె” అని రూవమగును, వుగాగమము కకారము పోపునాగమము గాన నిర్దిష్ట మున కంతాసయవనముగ నగుటను సృరించునది. ఈవిధి నిత్యముగాన నుదంతను వుగాగమరహిత మై “ఇయం భేను అనె అనురూవమును బొందదని గ్రహింపవ లెను, “వీ అనునాగనుమునుకారమునక్రును నను థాకురూపాద్య కారమునకును సంధి నిత్యము, ఇయం ధేను వనె. దిర్ధాంత మనుకరణమున సార్బంతమగునని యొకరనిరిగాని యది మూలములేని వృసంగముగాన నిరాకరమని నూరి వ్రాసెను, 'దుర్చలస్య బలం రాజా +అనిీ:.--ఇందు రాజాయను దిర్ధాంతశబ్దము తత్సమ నర చే హా 'హా,స్వము గాంజాలదని భొసము. తత్సమ 54 స్నూతృమనుకరణమున నగు వ్ర క్రియను సోధించునదిగాక తత్సన్యుప్రాతిపదిక ముల దయారు చేయునది గాన

నిందు నికి (బ్రసక్తి చూవట్టదని భౌపము. అనుకరణమున దీర్భ మునకు నము

హ్రస్వ గలుగుననుమాట సూరి కాలపువా కెవరో, యన్న మాటగాని 'ావీకులన్న మాట గాదు

సంధిపరి చ్యెదము. 119

గాన నొకండని యనాదరముగ సూరి నవ్రాసీయుండనోపుకు, ఇ ట్లీనూ తృపంచకమున కుద్ధసంస్కృ్భృతమునికే యనుకరణార్హ్యత మూలము ననుసరించి వృతిపాదించినను చే భొహాపదము ననుకరింపవలసివచ్చినను సీయనుధాతురూవముల నంతమందుం జేర్చి తెలుగున ననుకరింపవచ్చుననుట నిర్వివాదము, ఇందులకు “అహూయమన్య దేశీయం యత్తదేవ (ప యుజ్య'లే అనునధర్వణో క్రి యాధారమమ్మొడి. ఇది సామాన్యముగ నన్య దేశ్యముల నున్న వున్నటుల నువయోగింపవలె నను నంశమును సూచించునదైనను నట్టు (సృయోగించుట కనుకరణమును మౌర్షైంతరము గానం (బమాణముగ స్వీళ్ళుతము, 'తెనుంగునను సాధారణముగ ద్విరు క్తములగు వ దార్థధ్వ న్యాది వాచకముల కనుయోగ ముననె యనుకరణవమగ వడు. అట్రియెడల. గొన్నింటికి ముగాగమం భై సలసలమనునట్టి

రూవములేర్పడును* అను విశేషమును (బౌఢవ్యాకృతినిబట్టి గ్రృహించునది. వాక్యావసానంబున సంధిలేమి దోవంబు గాదని యార్యులండ్లు ౫౫, జ వళ సక వ్‌ + బే గ ఇ సత్యము సర్వశ్రైయము - అడి లేనిచో సర్యధర్మ ములు న్యర్థ ములు. అట్టు సంధివిరహూంబు కావ్యంబులం బా డాంతవముంద చరూవక్టైడు, వది సంధిపరిచ్చేదము.

టీ. న స్యాద్వాక్యవిరామేళు సంధ్యభావో౬పి దోపకృల్‌ * అనునది మూలము. ఈసంధిషరి చ్చేదము ననుసరించి యజంతములు (కళలును) (దు,శాంతములునగు నాం ధ్ర భాషావద ప్ర వంచమునకు వాక్యవిన్యాసమున సంధి గలుగుటయె తోంబెడిగాన వాక్యముల కెల్ల చేకవాక్యతయే సంధి కార్యములంచేసీ సీద్ధింపంగా . నట్టియవస్థను దొలంగింవ సీవిధి యారబ్బమయ్యొను. కర కర, క, యలతో వాక్యము పరిసమా ప్హమెనచో మిగిలిన వక్ష య అరి లేల అనాలి చె అటో వ్యముం చెలంపు శెండవ వాక్యముతో మొదటివాక్యమును గలువనక్క_ జ లేదని యిీవిథ్సి కరడ జ్య 99 3 మున జ °

కభిప్రాయము. “సత్యము సర్వ శేయము” అనుటతో నొకవాక్యము సమా ప్రమయ్యెను “ఆది లేనిచో” నను శండవవాక్ళ్టమును వేణుగనే (మొదటి నాక్యముతోం గూర్చక) ప్రారంభింవవచ్చును. “సత్యము సర్వ ేయ మదిలేనిచో” నని సంథిచేయ నక్క ఆ లేదని భావము, ఇది గద్యకు సంబంధించిననియమము. పద్య మున మొత్తము వాక్యనమా_ప్టియుం6 చాదసమా ప్టియు (శెండున్ఫు సంభవించునపుజే నంధికూర్చుట మానవలెనుగాని వాక్యాంత మైనను బా దాంకము గానపుడును, బాదాంతమైనను వాక్యాంతము గాని యఫుడును విసంధి చేయరాదు. వాక్యాంక పాదాంతత్వములం రండును సంభవించు నపుడే పద్యముల సంధి మానవచ్చునని భావము. *సమధిగమము సత్యంబుతో సరియు

గావు; ఎటుగుమెల్ల అంతం గొందఆధికహోన్యంబు సేసిరి; అడవిశేమిరో నెదనిరి, క్రమము